Written by
~ Lalfakzuala Ralte

SIAMTU CHAWIMAWI NAN


(‘Siamtu Chawimawi Nan’ tih hla hi Pu Chris MS Dawngkima phuah a ni a, Project Chawlhna Krista tihah khan Zoramchhanin a sa a, Mizoram Synod Choir ten an sa ṭhin bawk a. 2026 KṬP General Conference-ah khan nung tak maiin an sa nghe nghe a nih kha. He thuziak hi reformed theology tarmit aṭanga ‘Siamtu Chawimawi Nan’ hla thlirna a ni.)

Genesis chuan…

Bible-a thilsiam thu kan hmu kan sawi dawn a, thilsiam leh Bible kan tih hian Pathianin eng aṭangin nge lei leh van hi a siam, engmah lo aṭangin (creatio ex nihilo) a siam em? Nge ni thil awm sa (preexisting material) aṭangin a siam zawk tih lam kha kan sawi tum ber a ni dawn lo va. Hebrai ṭawng bara tih awmzia pawh kan chhui vak dawn hek lo! Bible thu hmasa ber, “A tirin Pathianin lei leh van a siam a,” tih hi a dik em tih lam pawh kan sawi tum ber a ni hek lo. Thilsiam leh Pathian inlaichinna Genesis aṭanga thlirna kan sawi dawn a ni.

Genesis bung 1-ah thilsiam thu a lang a, chutah chuan Gen 1:1-ah Pathianin lei leh van a siam thu kan hmu. Thuthlung Hlui, a bikin Genesis bung 1 thu ziah hun lai hian a ṭawng bul lam te enin lei leh van a tih hian thil engkim (universe) a sawina a ni a. A awmzia chu Genesis 1:1-a statement kan hmuh hi, a tira Pathianin engkim a siam thu a ni. Gen 1:1 hi “A tirin Pathianin engkim a siam a,” tihna ang a ni. Pathianin universe a siam thu chang 1-a kan hmuh hi a chang chhunzawmna zelah chu a thilsiam chu a mumal taka rawn siam dan kan hmu chho a ni.

Chang 2-3-ah hian thilsiam ni khatna a lo lang chho ta a, Pathianin universe a siam a, mu leh mal pawh nei lo, thim chhah mup mai chu, awmze neiin, mu leh mal neiin a rawn siam a, a rawn rem fel ta a ni. Thilsiam ni khatna hi Gen 1:3-5-ah kan hmu a, chuta a siam hmasak ber chu ‘êng’ a ni. Pathianin ‘êng’ lo awm rawh se, a tih thu kan hmu a, ‘êng’ chu thim ep (antithesis) a ni a, thim rawn kalhtu a ni a, ‘êng’ hi Thuthlung Hlui chang dangah (entir nan Sam 56;14; Isaia 9:1; Thufingte 6:23) chuan nunna te, chhandamna leh Pathian chen chilhna te nen pawh an sawi zawm ṭhin a ni.

Chang linaah “Pathianin êng chu a en a, ṭha a ti hle a,” tih kan hmu a, Pathianin a thilsiam ṭha a tih thu hi Genesis bung khatah hian ṭum ruk lai kan hmu (chang 10, 12, 18, 21, 25, 31). Pathian chu thilsiamtu ropui (great artist) a ni a, a thilsiam chu ṭha a ti a, lungawi leh ngaisang takin a en vel ni tih chu a ngaihruat theih ang! Thilsiam thu hi a siamtu Pathian chawimawina hla (hymn of praise) a ni a, thilsiam ngei hi Pathian ropuina leh ṭhatna temtu a ni. ‘Êng’ chu a ṭhat chhan chu Pathianin ‘ṭha’ a tih vang a ni a, ‘êng’ leh ‘ṭhatna’ chu Pathian avangin ṭhen hran theih a ni tawh lo a ni.

‘Ṭha’ tih hi a ṭawng bul lam en chuan Pathian chu thil dang zawng zawng aia ṭha a ni a, a ṭhat em avangin chu a ṭhatna chu a thilsiamah a lo lang (reflect) ta a ni.

Thilsiamte hi mihringte tana siam a ni ngawt bik lo va, kan hman ṭangkai em avanga hlu ta pawh a ni chuang lo, Pathianin ama duh thu ngeia a siam an nih avangin anmahniah hian hlutna (the principle of intrinsic worth) a awm sa tawh a ni. Chu hlutna chu kan hmuh thiam phawt chuan thilsiamah Pathian ropuina kan la hmu chiang zel ang. Thilsiam zawng zawng hian anmahni siamtu Pathian ṭhatna chu anmahniah a awm vek a, chuvang chuan thilsiam zawng zawng te hi an hlu em em vek a ni.

Chris-a chuan…

Tlâng sâng leh phaizâwl an mawi ngei mai,

Luipui luang ri rimâwi kan hrilhfâk;

Vân arsi ten êng mâwi an thup thei lo,

A hmangaih rilzia nungin an hril…. a ti a.

2015 a ni a, kum tir lam, Chris-a zan inkhawm báng chuan a chhehvela thilsiamte chu a han en vel a, chutah chuan thil mawi tak tak a hmu a, lei leh vana thilsiam mawi em em a hmuh chuan, chu’ng thilsiama Pathian ṭhatna lo lang chhuak chu a hmu fuh a ni chêk ang chu Pathian ‘hmangaihna rilzia nungin an hril’ a ti ta a ni. Thilsiam mawi em emah chuan a siamtu a hmu a, thilsiamin a siamtu Pathian ṭhatna a reflect ang khan thilsiamah Siamtu ṭhatna chu chiang takin a hmu a, vana arsi êng mawi tak te a en chuan Siamtu zepui pakhat ‘hmangaihna’ a va pawh pha hial a, a rilzia chu thilsiam te chuan nungin an hril a tih theih phah a ni!

Zing ni chhuakin kawl a her liampui,

Siamtu sulhnu chhiar a manhla ber;

Nghilh loh nan hriatna thiang kim min pe a,

Hai der rual em ni zungzam a fan.

Chris-a chuan thilsiam te an awm dan tur taka an awm te, an chet dan tur takin an che a ni tih te a hrethiam a, chu a hriatthiam theihna ngaihtuahna fim (reason) chu chu’ng thilsiamte siama, an awm dan zawng zawng duangtu vêk chuan a pe a ni tih hi a hrechiang em em a ni. Thilsiam zawng zawng siamtu chuan, a thilsiamte hria a, chhui a, zir a, ngaihtuah theihna a pe a ni tih a hria a, chu chu Chris-a chuan a hmu chiang em em a ni, hai der rual loh khawpa chiang a ni tlat!

Antony Flew-a chuan…

British philosopher Antony Flew-a kha Atheist a ni ṭhin a, Atheist-ah pawh a hratkhawkheng leh a meizanghlaptu ṭhin a ni a, Pathian a awm loh thu a tlangaupui nasa viau ṭhin. Amaherawhchu kum 2004 khan mak tak maiin a rinna a thlak ta thut a nih kha, Pathian awm ring lo (atheist) aṭangin Pathian awm ringtu (theist) a ni ta a, 2007 khan ‘There is a God’ tih lehkhabu Roy A. Varghese-a nen an tichhuak hial a ni. Hetia Atheist aṭanga Theist (Pathian awm ring)-a a inlet ta mai hi a chhan ber chu Universe-a thil awm te, thil siam tinreng te hi a invuah fuh lutuk leh, a tawk tea a inrem a hmuh aṭangin, he fine-tuned universe hi siamtu leh duangtu tel lo chuan a amahin a awm tawp thei lo ang tih ngaihtuahna a neih tak vang a ni, apologetics ṭawngkam chuan ‘Teleological Argument’ khan a hneh tihna a nih deuh ber chu! A tan chuan thil siam inrem fel em em (Intelligent design) khan Pathian awm a rin tir a ni.

Amaherawhchu, siamtu awm ringtu a ni chung chuan Kristian erawh chu a ni chuang hauh lo! Isua a ring lem lova, Universe siamtu Pathian a awm kha a ring tawp a, Aristotle-an Pathian a sawina ‘Unmoved mover,’ engkim siama duang tu, mahse siam ni ve si lo Pathian ang kha a rin dan chu a ni a. Chu Pathian chuan Universe hi a siam a, fel takin an awm dan tur a duang a, chumi hnuah chuan a inrawlh zui lem lo tih kha a ngaihdan chu a ni a, ‘Deist’ a ni ta a ni.

Chris-a erawh chuan…

Antony Flew-a chuan thilsiam inrem fel em em avangin Pathian awm a lo ring ta a, mahse Kristian a ni chuang lo. Chris-a erawh chuan Antony Flew-a thil hmuh ang tho a hmu a, universe chhunga thilsiam tinreng te fel taka an awm vel te pawh chu a hmu ve tho a, Pathian siam a ni ang tih pawh a ring ngei. Amaherawhchu Antony Flew-a nena an danglamna chu thilsiam chuan Pathian awm a rin tir mai ni loin, chu Pathian chu amahah chuan a nung tlat a ni!

An hmun luah tur ni leh thla ruat a,

Tawk tea lei a her vel lai hian;

Tisa thisen tawk fang i rel fel hi,

Mak tiin ka rin a nung ka hria.

A hla phuah chhuah dan ama sawi danin:

Thla khi tuna a awmna ai hian khawvel hnaihin emaw hlatin emaw awm ta se, tuipui fawn dan danglamin, khawvel vir chak zawng thlengin a nghawng ang a, nunna a bo duak ang! Tuna khawvel vir chak zawng ai hian 10% lekin vir chak ta se, khawvel hi thlipuiin darkar khata 40 km vela chakin a nuai mup mup ang; 10% lekin khawvel hi vir muang thung sela, ni a rei ang a, ni sain a em lam chu 80°C laia lumin, zanah erawh -50°C vela vawt kan tuar thung ang! Ni hi tuna a awmna aiin 10% lekin khawvel hi hnaih ta se khawvel lum lutuk avangin ‘sa roast-ah’ kan chang mai dawn a ni! 10% lekin hla ta se lei hi vur hlawm lianpuiah a chang mai bawk ang! Hrangchhuana khian van boruaka ‘arsi lung’ leng vel lakah a awmna hmun tawk chiah avangin kan khawvel hi a lo veng reng a, kan tuar ai a lo tuar thin! A tawk chiah chiaha an hmun luah tura Pathian din an ni. Kan taksa insiam dan leh taksa peng tin mai hnathawh dante hi chhut chian chuan minute rei lo te chhung leka buai nuai nuai thei a ni a, mahse roreltu chuan a tawk tein a lo rel fel si!

Awmze nei taka lei leh vana thilsiam zawng zawng, mihringte chenna atana fuh tak maia an awm dan te, a inrem fel em em mai te chuan Siamtu a awm ngei a ni tih chu a hriattir a, a danglamna ber erawh chu, chu Siamtu a tih chu amahah chuan a nung tel lai tak hi a ni. Nature chuan ‘Physical’ aṭangin ‘Metaphysical’-ah a luhpui ta a ni, chulai chu a ropui lai tak chu a ni!

Deist ho chuan lei leh van hian siamtu a nei a, fel taka an awm dan tur zawng zawng reltu a awm a ni tih ring mah se siamtu chuan a enkawl chhunzawm a, a chenchil reng a ni tih an ring tlat lo. Kristiante (a bikin Reformed Kohhran) erawh chuan chu chu kan rin dan a ni hauh si lo. John Calvin-a te hoin ‘Providence of God’ uar taka an lo sawina te khan Deism hi a kalh tlat a ni. Pathianin engkim hi a siam a, Siamtu a ni ringawt lova, Enkawltu pawh a ni tel a ni, chung a thilsiam zawng zawng te chu a veng a, a enkawl reng a, thilsiam ropui ber aṭanga ho ber anga kan ngaih thlengin, a finna leh a duh dan taka a enkawl an ni a, lei leh vana thil thleng engmah hi Pathian thu lova thleng engmah a awm lo a ni, chung zawng zawng chu A ropuina tarlannan a ni. Chu tak chu Chris-aah hian a thawk chiang hle a, thilsiam mawi leh ropui tak aṭanga Pathian a hmuhna chuan amahah Pathian fakna (doxology) nun a neih tir a, amaha thil ‘nung’ awm chu hlain a lo puang chhuak ta a ni.

Tlipna

Siamtu chawimawi nan ṭingṭang ka kaih ang,

Sirva zai mawite chu zawm vein;

Pangpar mawi leh thing tinreng nen,

Kan vul za dawn Siamtu fakin.

Isua Krista chhandamna khan mihringte chauh ni lo, thilsiam zawng zawng: ramsa te, thing leh mau te, ni leh thla leh arsi te zawng zawng pawh huap veka ngaih a ni. German theologian Jurgen Moltmann-a phei chuan he chhandamna hian engkim (cosmic) a huap loh chuan Isua Krista hi engkim bul (foundation of all things) a ni thei lo ang tiin Isua Krista Pathianna (Divinity) thleng khawih thei niin a ngai a ni.

Westminster Catechism-ah, “Mihring tihtheih sang ber leh vawrtawp chu Pathian chawimawi leh chatuana Amah chen (enjoy) a ni,” tih kan hmu a, chu chu he hla hian a phawk chhuak ṭha em em a ni. Mihring chauh ni lo, thilsiam dangte pawh Pathianin a duh taka a siam an ni a, sawi tawh angin Isua Krista chhandamnaah pawh khan an tel ve vek a ni. Siamtu siam anga thilsiamte an awm mai hi an theih ang tawk an ti a ni mai lova, an theihna zawng zawngin Pathian an fak a ni. Chu Pathian an fakna chu Chris-a hian ropui a ti em em a, thilsiam dang zawng zawng nen Pathian fak chu thilsiamte tan chuan kan tih theih vawrtawp a ni tih a hria a, chuvang chuan “Siamtu chawimawi nan ṭingṭang ka kaih ang,” a tih ang hian a thil hmuh leh tawn te hlaa chantira Pathian chawimawi hi Siamtu hian a phu em em a ni. Chuvang chuan sirva te, pangpar mawi leh thing tinreng te nena Pathian faka chawimawi aia thlakhlehawm a awm chuang awm lo ve.


~ Lalfakzuala Ralte