Written by
- Nick Lalrinmawia

Ramngaw leh economy – International Day of Forests 2026

“Ram ka kal dawn nge kal dawn lo? Ka hrethiam nek love!” ti a Pu Zuiliana phun bul bul hi ka dem lo. Ramngaw humhalh ṭul zia tlangaupui an tam lah taka, chutih lai mekin ramngaw erawh a chereu zel si.

21st March 2026 kha International Day of Forests a ni a, thupui atan ‘Forests and Economies’ thlan niin, United Nations General Assembly chuan he ni hi kum 2012 aṭang khan kum tin an hmang. Thupui hrang hrang thlan a ni tawh ṭhin – kum liamta ah chuan ‘forests and food’ tih te leh ‘forests and innovation’ tih te thlan an ni.

Kumin thupui hian economy lam a awn ta a, hei hian enge a entir tih hi kan in zawh makmawh a ni e. Ramngaw hi economy khalh kaltu an ni a tih theih; khawvel GDP chanve aia tam (USD trillion 44) hi ramngaw a innghat a ni tih mi thiamte chuan an sawi.

Khawvel a ngaw chhah ber leh hlu ber, khawvel tana boruak siamtu rinawm, ‘lungs of the Earth’ ti hiala an vuah Amazon ngaw pawh hi economy lama hmasawn duhna vangin Rondonia, Brazil sawrkar chuan kum 1975 aṭanga 2001 inkar khan kumtin 15,000 sq. km a ti chereu zu nia. Ram economy – ei leh bar, sumdawnna leh khawsak – hmasawn chung zel siin ramngaw hi a humhalh theih lawng maw tih hi khawvel ram hruaitute’n ṭhukhawmin an sep fo tawh ṭhin.

A chuang a liama thing kan kih a, theirah leh thlai kan lak a, ramsa leh nunna nei kan veh nasat luatah hian ngaw hian a tuar ṭhin a, chu chuan nghawng tam tak a nei a ni. Chung a nghawng sawi sen loh zingah chuan a langsar zual han tarlang ta ila.

Pakhatna ah chuan nungchate chereuna hi a ni. Pangpar leh thei rah an awmloh hian anmahni tlantu rannung a ti rem a, rannung rem chuan rannung tlantu sava a ti rem thung – nungchate tih chereu chu kan tum a ni kher lovang, mahse ramngaw a awmte hi inzawm vek leh in mamawh tawn vek an nih avangin kan rinphakbaka nasain harsatna kan thlen fo.

Pahnihna ah chuan lei leh tui tih thianghlim kawngah a ni. Hnahthel tla te hian lei an ti ṭha a, thingkung zung te hian tui an ti thianghlim bawk. An chereu chuan kan lei leh tui te’n an tuar a, keini’n kan tuar bawk.

Pathumna hi a hlawm a lian deuh a, a huam zau lehzual bawk kan ti thei ang. Buaina laipui khawvel roreltute’n an sawi loh theihloh ṭhin chu sik leh sa danglam zel, United Nations ina ‘climate change’ tia a vuah hi a ni. Ramngaw chereu hian boruak a ti chhia a, chu boruak chhia chuan khawvel sik leh sa, nipui leh thlasik, fur leh favang te nasa takin a nghawng. Tun hnaia Pakistan tui lian leh Somalia, Africa rama khaw kheng te hi ‘climate change’ vang daih zu nia!

Ram tinin economy ah hmasawn kan mamawh a, intodelh hi kan tih makmawh a ni, mahse, ramngaw humhalh nen a in kalh em? Hmasawn a ṭul rual rualin kan tarlan tak ramngaw chereu ina harsatna min thlen te hi dodal a ṭul tel bawk. Hei hi International Day of Forests 2026: ‘forests and economies’ ina a khel ber chu a ni.

Guatemala rama Maya Biosphere Reserve ah chuan mipuiin (Petén community) ramngaw hectare 400,000 chuang an humhalh a, he an ngaw humhalh aṭang hian tawp chin neiin thing leh thei rah te an tlan thin. He ngaw atanga an thil lak hmang hian an khua chu sum leh pai ah an intodelh a, mahse mak tak mai chu: an ngaw hi zirmite’n an zir chian ngial pawhin chereu anga chhiar a nilo an ti. Engvang nge ni ang tia kan in zawh chuan awmze nei takin, daih rei tur leh tlan reng theih turin an humhalh vang a ni. Heihi a ni ‘sustainable forest management’ tia an sawi ṭhin chu. Economy chawi nung tur khawpa ngaw an hmang ṭangkai chung pawha an ngaw a chereu lo hian ‘forest’ leh ‘economy’ in hal loh zia a tarlang.

Ramngaw enkawl kawnga mipuite’n tha an thawh a, thu an neih hian ramngawin hma a sawn a, khawsak leh eirel ah chhawk zangkhaiin an awm tih mithiam tam takin an sawi tawh a ni. Inzirtirna leh inhriattirna te hian kawngro a su hle bawk – ramngaw aṭanga chakhai leh mamawh lak kawngah chintawk nei tur leh daih rei tura lak dan in zirtir zual sauh sauh a ṭul. Ram economy a thu nei pha chin leh ram sawrkarin mipuite hmalakna an chhawmdawl zel tur a ni tih hi mi tam tak tlangaupui a ni.

Mizoram huam chinah hian 84.53% bawr vel hi ngaw niin India State of Forest Report (2021) chuan a tarlang. State dang nena tehkhin chuan a ngah ber pawl kan ni. Chuvangin ramngaw humhalh leh economy hmasawnna kal kawp tir zel hi ram roreltute, mipuite, leh mimal mawhphurhna a ni.

“Mawh! Min chhang la. Ram chu ka kal dawn nge dawn lo?” tiin Pu Zuiliana chuan min zawt nawn a. Rilru ah he thu hi a lang a “… thei kûng chu kit suh ang che u. A rah chu in ei thei ang, a kûng erawh chu kit suh u, thingte chu in hmêlma an ni lo ve”, Deuteronomy 20:19.

- Nick Lalrinmawia