NATNA LEH DAMNA
Natna
July ni 18, 64 AD zanah chuan Rome khawpui chu kangmei rapthlak takin a tuam a, hei hi ‘Great Fire of Rome’ ti-a hriat zui a ni. He kangmei rapthlak tak kaihhnawihah hian inpuhmawhna a tam a, a tuar nasa ber chu hetih laia sakhaw thar chan chang Kristiante an ni. He intihduhdahna thlenga mawhphurtu ber Lal Nero-a chu a hnu-a amah dodaltu leh beizuituten Rome khawpui haltu leh khawpui kang lai hmuhnawm ti taka thlira, hla te phuah leh sain an chhuah a. Hla tuipui em emtu Lal Nero-a chu amah beihna atan hla chu ṭan fung pakhatah an hmang a, a sawi uar deuh phei chuan hla phuah duh vanga Rome khawpui hal ni awm hialin an sawi bawk.
Damna
Kum 1982 bawrah zai thiam leh hla phuah thiam RTC Lalduhawmi chu Kolasibah sikul kalin a zu awm a; a chipui–Kolasib-a pa langsar, Pu S. Lalhleia, Vengthar te chhungkua chu a zu bel, a fanu Sailothangi Sailo (Sti) nen pawh an inkawmngeih viau a ni ang. Hetih lai hian Rtc-i hi, a zai thiam vangin mi hriat lar a hlawh hle tawh a. A unaunu Sti chuan Lady Kean, Shillong-ah College a kalsan a. Sti hian zai thiam lar Rtc-i chu chhuang takin ṭhiante bulah a sawi ṭhin a, lehkhate pawh a han thawn ṭhin a ni awm e; mahse, Rtc-i chuan a rawn chhan let ve mai loh avangin Rtc-i bulah chuan a vuivai fiam a, Rtc-i chuan a ngaih ve zia leh a ngaih pawimawhzia te, a ṭhian a nihzia te chu lehkhathawn aia darh zau zaw turin “Suihlunglen” hla hmangin a chhang let ta a:
“Nang ngaih lai reng ka bang thei lo,
Kan nun hlui hmanlai thlirin;
Kei ka suihlunglen a zual ṭhin,
Nghilh ni reng i awm thei dawn lo,” tiin.
Sti rilru pawh a dam chiang ngawtin ka ring. He hla hi mi tam tak chuan “Ka ṭhian ST” tiin kan hre lar mah zawk. Sti hi mi fel leh kawm nuam tak, ṭhiante tana inpe zo tak a ni a, vanduaithlak takin kumin 2026 March ni 15 khan a boral a; an inpui, Upa S. Lalhleia building Kumtluang Run, Kolasib Vengtharah vui liam a ni ta a ni. He khawvelah kan zingah a taksa awm ve ta lo mahse hla pakhat vangin a hming a dai tawh bik lo ang.
Sawmna
Kum zabi sawmhnihna tawp lamah ruihhlo proxyvon-in Mizoram a tuam a, a bikin ṭhalaiten an tuar nasa em em a, ruihhlo ngai, hna thawk thei lo, ruk ruk tur zawng, chhungkua tihrehawmtu an chang a. Chung mite khawsazia chu Lalsangzuali Sailo chuan rilru na takin a thlir a, “Rawlthar ṭang fan fan” tih hla chu July ni 17, 1996-ah a phuah phah a, chu hla chang pakhatah chuan,
Chhungkua a na e, khawtlang a dam lo,
Ram pum a na e, kan ral zel ni tin;
Kan hmelma doral a huangtau lua e,
Ṭhian chhan thih ngam Mizo fa thawh a hun e.
tiin ruihhlo bawiha tang mekte chu an la sim thei dah lo’m maw tiin beiseina nen a sawm a. He hla hi amah ngeiin a sa zui a, a zai ngaihthlak pawhin ruihhlo bawiha tang Mizo ṭhalaite avanga a rilru natzia chu a hriatpui theih a ni.
Vaukhanna
Lalsangzuali’n ṭhalaite a auhna hian mi tam tak rilru hnehin khawih viau mahse ruihhlo chuan hluar lam a pan deuh deuh mai si a, chu chu en liam mai harsa ti em emtu Mission Veng nu, Pi Lalramhluni w/o Dr. Laltluangliana Khiangte chuan ṭhalaite nun dan, a bikin mipate ruihhlo bawiha an tan zel chuan Mizo hnam hmakhua zel atan a pawi theihzia a hria a, hlauhawm a lo thleng mek a, chuta ta chu thova harh chhuak turin Mizo ṭhalaite a sawm a, a vaukhan bawk. Kum 2026 February thla hian Mizoram Legislative Assembly-in Mizo hmeichhiaten hnam dang an nei tur venna ni pah bawkin dan siam ṭha mah se mipa aia hmeichhia an tam tawh miau avangin hmeichhe tan chuan he dan hi a lai tawk lo (fair lo) viauin a rinawm. Ruihhlo ti lo tur leh a ti tawhte pawhin bansan a, Zo hnam tana hma lam penpui tura Mizo hmeichhiaten mipate an auh lawm lawm laiin mi tam takin sim hlawm hek lo. Lalramhluni hla chu a lo thleng dik mek a nih hi.
“Ruihhlo vanga in hnung tawlh zel chuan
Lungduh fanu, farnu zawngte chuan
Lungdum khiangawihpui tur an van dawn ngei!
Thlir ngam che maw an-pai leng dang khuandim a liam tur chu?”
Dawn ve teh kumpuisul tam vei hun,
Tu leh fate hnam dang chang mai tur;
Kan phal dawn em ni dazat zel turin?
Dawn a sei ngei valmawi! Ka thinlairuk a na vawng vawng.”
Tlipna
Hla hian natna a thlen thei a, a tidam thei bawk a, a chotuah thei a, a inremtir thei bawk a, a vaukhan thei a, a hrilh lawk thei bawk a, hnam thinlung a chawk nung thei a, thlarau lama harhna a thlen thei bawk. Hla phuah thiamte aw ngaichang ila, an vaukhannate chîkin inenfiahna atan hmang ila. He kan zo tlang ram nuamah hian ‘Phunchawng, nauban, ainawn par, rangvamual, chhawkhlei, senhri par’ te lo par vul dial dial se. Tuikhurhlu pawh hma lam panin luang zel rawh se tiin vawiin World Poetry Day (21st March)-ah hian Zo fa zawng zawngte duhsakna chibai kan buk a ni.
- Dr. Lalrammuana Sailo, EM, Mizo Poetry Society