KHAWVEL TUI NI 2026 (WORLD WATER DAY)

Tui hi kan nunna a ni a, nung tinreng dam khawchhuahna a nih avang hian boruak tih lohah chuan nunna atana thilsiam pawimawh ber a ni. Lei chungah hian nunna nei chi thum kan awm a, thil ṭo chi reng reng te, nungcha leh mihring te hi kan ni. Nunna chawm nung zel turin tui kan mamawh vek mai. Ramsa ram tla chu lui leh kawrte tui an in thei a, sahuanah ramsa khungkhawm an nih chuan an tui in tur pek chu a khung khawmtu mawhphurhna a ni. Tui hi nunna nei zawng zawng chanvo a ni a, chutiang atana siam pawh chu a ni reng a ni.

Thupui ‘Tui leh a hmei a pa’ (Water and Gender)

Mihring tu pawh mai hian tui kan mamawh vek mai a, mihausa emaw mi rethei eng ang mi pawh ni rawh se, hmeichhia emaw mipa emaw, tuai leh patil pawh lo ni se, hrisel taka dam tur chuan ni tin tui in atan mi pakhat mamawh chu litre khat leh a chanve (no 6) hi a ni vek mai a ni. Hei bakah hian insuk, inbual, inthiarna hmun tihfai, eirawngbawlna leh ṭul dang atan tui hi mi tin mamawh a nih avangin kumin 2026 Khawvel Tui Ni (March 22) thupui atan ‘Tui leh a hmei a pa’ (Water and Gender)’ tih thlan a ni. Mamawh nei thuhmun vek kan nih avangin tuiah hi chuan kan intluk tlang vek a, chhungkuaah hmeichhe buaipui tur bika dah lovin, paho zawng zawng pawhin kan zavaia tui hi buaipui tur a ni tih hi kumin Khawvel Tui Ni hian puan chhuah a tum ber chu a ni.

Duh thuhmun, mamawh dan inang hi inchuh chiama inhmelma en a awl khawp mai. Heti lo zawng hian kan rilru put hmang hi thlak a hun ta. Duh thuhmun kan ni a, mamawh inang ṭheuh kan nih avang hian inthurual leh sem sem dam dam zawngin tui hi kan buaipui ho dial dial a hun ta. Tui hi inhuat nan ni lovin, inrem nan kan hmang zawk tur a ni asin.

Ṭhâl tui awm chhun a bawlhhlawh tial tial

Tui mamawh hun vang lai ber ṭhál a lo thlena tui kan khawp kham ṭhin lohzia chu a tuartu zingah kan tel vek avangin sawi nawn lo ta ila. Tui awm chhun a bawlhhlawh tial tial hi a vei awm ta hle a, a chhan him duhna lamah hian ṭhanharh a hun ta hle mai. Tui hi a nem hle e ti lo chuan thir meuh pawh ni se a rei chuan chiah zawp hun a nei ṭhin a, mihring taksa chu chiah reng mah se, a ṭhatpui zawk hlauh si a ni. Tui hian a thil khawih apiang neih ang ang a nei ve zel mai a, a awmna leilung chuan dar rim (iron) a neih chuan dar rim a nam mai a ni. Tui hi tui lo nihtirtu chu boruak chi hnih hydrogen atom pahnih leh oxygen atom pakhat inchawh pawlh a ni. Hengte hi mihring thiamna hmangin lak hran theih ve ve ni mah se, chawh pawlh ve ngawt hian tui chu a ni leh hauh si lo.

Tui hi a nihna anga a awm loh chuan tui bawlhhlawh a ni thuai ṭhin. Mihring, zun leh ek te, tuichhia, thli leh bawlhhlawh tuiah a luh chuan tuia oxygen kha a luahlân a, a uih hmûn (hydrogen sulphide) a, tui rawng pawh a dum thang vek thei a ni. Tuia nunna nei kaikuang, sangha, chakai duhawm leh tui tak takte chuan an duhkhawp oxygen an hmu zo lo ang a, an lo thi rêm zel mai dawn a ni. He tichhe theitu avang hian oxygen mamawhna a sang ta hle a, he mamawhna hi Biochemical Oxygen Demand (BOD) tih a ni. Luia nunna neite chuan tibuaitu awm hauh lovin zalen takin oxygen hi an khamkhawp a awm reng tur a ni a, BOD hi a awm hauh tur a ni lo (nil) a ni.

Kan lui dungah te chuan hnâwm tinreng a thleng ta. Thil fûnna leh kamram eina sarang chi hrang hrang, plastic um, thleng, no, satha ip chhia, polythene a inhnawh muk ta ṭun mai a ni. Hmasawnna tizelin he ram hi hmun tinrengah kan lai pilh veng vung tawh mai si a, ruam lam hlirah lui a awm bawk si, bawlhhlawh leh leivung chenin a lut hem hem ta mai a ni. Hengte hian BOD a tisang tial tial, kan lui tuite chu tenawm leh hlauhawmah a chang ta mek a ni. Nunna ber tui hi tihbawlhhlawha a awm chuan a tui tlantu nunna a derthawng tial tial a ni. Mahni khaw rama tui awm ang angte hi chu han venghim thei ṭheuh tal ila aw.

Venghim tur hian inhuam ve a ngai

Hmasawnna hian nun a tiawlsam ta hle mai. Tlawmngai pawl leh kohhran ṭhalai pawl ang pawhin tih tur a tlem em em tawh a ni. Krismas ruai ṭheha thlangra chunga hnahthial/changel hnah phah hman lai khan chhehvel tibawlhhlawhtu a awm ngai lo. Kan changkanna hian awlsam duhna a rawn thlen a, hun leh tha sen tlem zawngin sil ngai lo plastic hman kan uar ta em em mai a ni. Bawlhhlawh hi a tam si chuan mi changkang tak pawh bawlhhlawh tamna hmunah a awm chuan a changkang chuan si lo a ni. He kan changkanna hi bawlhhlawh titlem zawngin i her rem teh ang u.

1) Puipun leh ruai ṭhehnaah ṭawih thei mai lo plastic aṭanga thil siam zawng zawng hnawlin, hman nawn zel theih thleng leh no silfai huamin hma latu hmasa nih ṭheuh tum ila.

2) Polythene ip thlak turin ṭawih thei ngei (puan) ipte leh iptepui hman uar ila.

3) Sarâng hman ai chuan hnahthial hnah leh changel hnah hman hi a hrisel avangin a changkang zawk ti tlat ila.

4) Plastic tui ûm (mineral water bottle) hman loh hi chhehvel venhimna a ni tiin hmang duh lo tawp ila.

Kan tlang ram tui dai vawt tui em em te, lui dam diai leh lui sa hâng tinrenga min chawmtu thianghlimna hi i vengin i vawng thianghlim zel ang u.

Ramngaw hi a ni meuh ang maw

Tui chuan hmun sang atangin hniam lam a pan zel ṭhin. Ama tha chakna inphum (potential energy) ringawt chuan a luang kal zo lo a, luang tura hîp chhuaktu chakna (gravitational force) a ngai ṭhin a ni. He lei hîpna hmanga a sang aṭanga a hniam zawka tui lak hi ‘gravity a tuilak’ kan ti ṭhin a nih hi. Tui chu lei pawn lam leh lei chhung lama luang a awm a, mita hmuh theih loh lei chhung tui pawh hi he lei hipna hmang thoa luang a ni. Khawmuala tui luang chu ruahsur aṭangin a ni emaw tui hman tawh hnu luang a nih pawhin a luanna leilung karah a lut ṭhin a, lei chhungah lei hipna hmangin a lut thuk zel ṭhin a ni.

Mizoram lui sei ber Tlawng hian Reiek tlang a sutlang zo lo va, a hel kual ta vak a ni an tih ang hian, lei chhungah hian paltlang zawh loh lung sakhat emaw, tlak lei hmun zau tak a sut chuan a let zawngin a chîm sang zel a, lei lung karah chîm chin neiin a tling ta ṭhin a; a chîm chin zei zei chu ‘Tui dawhkan’ (water table) an ti a ni. He tui dawhkan hi khawmual pan laiah a rawn irh chhuak ṭhin a, tuikhur hna siamin lui tui hnar ṭha tak a lo ni thei ṭhin. Lei chhung tui lut lo dangtu lung sakhat hawi zawng hian kawngro a su hle. Mual ep zawnga a inkhawh luh chuan tuihna a ṭha duh bik a, mual dung zuia a inkhawh thlak (pialtlêp) chuan tuihna a ṭha lo ṭhin a ni. Tlang kawlh vel vul pawh ni se, lei chhung lung sakhat awm danin a zir miau chuan tuihna ṭha tak a lo chhuak thei ṭhin. Hei vang ngawt hian ramngaw hi tuihna tan a pawimawh reng reng lo tih ngawt tur chu a ni si lo.

Ramngaw chu a ni chiang e

Thing hian a nunna atan a zungin tui a la lut a, a hnah atangin a thaw chhuak leh ṭhin avang hian tuihna hi a titlem thei a ni. Thing ṭhang lai phei chuan tui hi a hmang hnem zual bik a, tuihna bula mi chu kit vek mai ila, a tha zawk tih thu huai taka sawi tawk hi tun thleng hian an la awm a ni. Khawvel hmun hrang hrangah nasa taka zir a ni tawh a, zir chhuah tak ber a chu, thing hnah hian ruahtui a lo kuah khawm a, chu chu a ṭang leh kunga luang thlain a hnuaia a hnah tla ṭawih lei dûr leh a zungin lei a tih pawr atanga tui luang lut hi thingin tui a thâwk chhuah (evapotranspiration) ai hian a tam zawk fe a ni tih hi a ni. Khawmuala tui rawn irh chhuahna lai chu khawi hmun pawh ni se a ṭangkai vek a, a chhan chu ramngaw chuan lei chhunga tui lut turin nasa takin a puih vang a ni. Chu chang a ni lo, tuihua kal ral leh tui luang ral tur a veng a, tui a vawng dai a, tuia bawlhhlawh lut tur chenin a veng a; tui tihthianghlim nan lui kam leh dil kamah te ramngaw an siam zawk hial ṭhin a ni. Ramngaw ṭhat tak takna hmunah phei chuan thingin tuihu a thâwk chhuah kha a chungah chhûm tuipaiah a zam ṭhin a, chu hmunah chuan ruah bing pawh a sur thei hial ṭhin a ni.

Vawiin Khawvel Tui Ni a lo thlen hian kan nunna tui hi hlut thar ila, tui kan neih ang angte renchem takin hmang ila; a hmei a pa inthliar lovin ṭangrualin tuihna humhalh ila, a thianghlimna i venghim tlat ang u. Kan ramngaw neih chhung ang ang humhalh i la, i siam belh sauh sauh zawk ang u. Kan nunna leh kan hriselna aia pawimawh hi he ramah hian a awm chuang dawn em ni. 

- Er. H. Duhkima