ṬHA AWM ANG TAKA LANG AMENDMENT BILL PAKHAT

Sawi thuaka ṭha awm taka lang, a taka chantir leh han tih tak tak dawna ṭha ziktluak leh si lo hi thil tam tak a awm thei a. Tûnlai kan Zoram khawvêl thlirin Mizo hmeichhiate dinhmun chawi sân kan tumna leh, Mizo hnam humhalh tuma dan kan siam tharte hi uluk taka zir chian a ṭul hle mai.

Assembly session neih mekah Mizo inneihna/inṭhen dan kalhmang siam ṭhat ṭul nia hriatte siam ṭhat a ni a. Women Commission, MHIP, MUP, YMA leh a ngaihna hriaten bengsika an ngaihtuah hnua ruahmanna a ni bawk a, keuh thluk loh rual pawh a ni lo. Han ngaihtuah mai chuan ṭha awm taka lang, sawi nâwi dawna sawi nâwi theih tak turte pawh a awm. Inṭhen chungchanga ‘divorce certificate’ tel lova nupui/pasal inneih leh mai a rem dawn tak lohah hian kalphung thar kan hmu chho dawn a. Hmeichhe lamin bungrua an lak ruala ‘thu a tawp e lumam’ tih ni mai ṭhin kha inṭhenna lehkha tihfel kher a ngai dawn ta a ni a. Kan la chin ṭhan loh a nih avâng hian nupui/pasal pakhat aia tam neih phal loh a nih laiin, dan mit aṭang chuan nupui/pasal pahnih pathum nei kan awm chho nawk dawn a, a bawp lawkah tu'n an la em lo turah ngai ila.

Sumchhuah chungchanga hmeichhe dinhmun châurau lutuk dâwm kan nan 50% aia tam lo an nupa thawh chhuah insem chungchangte hi thil ṭha ve awm tak a ni. ‘Thawh chhuah dun’ tih laiah hian thawh chhuah dun dan kalhmang sawi tur a tam thei awm e. Mipa tam takin an chhungkaw thilte an thawh chhuah veka an inngaih laiin, hmeichhe finin tuikhur ral a kai chuan mipa rilru ang ngawt a ni hauh lo vang. Pasalte chawmhlawm pawh ni se in chhung sekrek khawih zawng zawng leh fanau enkawl lamah a lo ramṭan ve miau avângin a pasal hnathawk theia siamtu a ni a, ṭhenawm khawvêngte mitah mâwn hmeta ṭhu thluang diai ṭhin pawh ni se, ukil thiam tak a rawih chuan a chanvo a tê ngawt thei bik lo vang.

Hetiang thu sawi takah chuan thil dangah han pakai lawk ta ila. Fapa mal, in chhûng khai dingtu tur ber leh thawk chhuaktu berte'n nupui an han nei a, reiloteah hmeichhe lamin an han in danpui daih maite hi nu leh pa thlavang hauhsakna dânte hi siam ni thei se a duhawm hle mai. Nu leh pa, u leh naute innghah vena ngawih ngawih, mo fel vak lovin an thur chhuak daih mai ṭhinte hi huatthlala deuh mai a ni a, hetiang tâwk hi vêng/khaw tinah kan awm bawk awm e.

Kan sawi tak Bill pu luttu kan CM zahawm takin a sawi ṭhelh(?) deuh kha, hnam dang chanchin thar lakhawmtute lah chuan a pulung a pulung khan an lo chhuah chhawng ve a. Mizo hmeichhiain hnam dang pasal a neih chuan a Mizo-na a bo nghal angin an sawi a ni. Hêng thu hi kan Chief Minister thusawi aṭang ngau ngau kha chuan thu dik lo niin a lang lo va; amaherawhchu, a fate/thlah kal zel khan Mizo nihna an hloh tih a nih zâwk hmel. A nih loh chuan kan ṭhenawma vai nupuite leh sap ram lama sap nupui, Mizo chingkimte hian an pawm thei ngawt bik lo vang.

Thlir zauh zel takah chuan kan MLA ten an dan siam ṭhatah hian India rama thuneitu sâng Supreme Court lam thu nen inkalh deuhte a awm ta em ni tih tur a ni a. Assam News lamin an tarlan danah Tribal hmeichhiain non-tribal a neihin an faten an nu lama tribal-te hamṭhatna an hmuh theih thu tarlan a ni a. Kan Assembly House lamah ‘thei lo ang’ kan lo tih hi India ram zau tak, pangpâr huan zau taka pangpâr mawi chi hrang hrang parna hmunah hian hmeichhiate, chhumchhiate, hnam chak lo zawkte pawh pawng rah beh ngawt a lo rem lo a nih hmel. Supreme Court thlirna mit aṭang chuan hmeichhe chi/hnam hi mipa chi/hnam ang thova hlu leh zahawm a ni a, chuvangin mipa lam thlah an nihna ngawt tih 'Pachuau' hi hmeichhia leh mipa dinhmun intluktlan lohnaah an ngai a ni.

Huan zau taka cheng chi leh kuang hnam hrang hrangte hian mahni chawr chhuahna chu voh leh chawi len bik kan duh vek mai a. Chutih rualin tute emaw zalenna rahbehsak zawnga chêt te; hnam chak lo zawk leh thiltithei lo zawk te dik lo taka chim ral leh, hnuaichhiaha an awmte hi kan India danpui hian a remti lo thung. Aiawhtu leh thlavâng hauhsaktu an nei lo a nih pawhin an aiawh tur ‘dân’ hmanga hung an lo ni a. Dik tak chuan keini Mizo hnam tlem tê pawh hian chîm ral kan hlau êm êm mai a, chu thil chu sawrkhâr laipui pawhin min hmuhpuiin ILP hmangin vawiin thlengin min la hung hrâm hrâm a. A duhsak keini zingah ngei ngei pawh ILP roh leh dik taka kalpui ṭulzia hmu fiah thiam lo kan la tam lehnghal! India rama khawsa kan nih miau avâng hian hnam tê zawk leh chak lo zawk kan nih avânga ram dânpui han palzût ngawt thei kan ni bik lo va; rilru zau leh hnam rilru pu tlat chunga kan dânpui chhunga inhung thiam hi a him ber awm e.

Border Fencing, Free Movement Regime te pawh hi a pawimawhna leh hlutzia kan hmuh thiam a ṭul hle. Mizote min ṭhendarhtu tur tiin NGO leh mipuite, kan CM ho hoin Phawthira aw chhuahin han au thum dût dût ṭhin mah ila, a sa sehah chuan dawih aw pawh ni chuang lo ‘security thil a ni a, keini lo tih theih a ni lo’ tih leh tho a ngai. Dik tak chuan hnam inpumkhat kan tum luatah hian mei sî kan pawm tel ang a, chu chuan min mût chhia/ral mai ang tihte hi kan ngaihtuah thlen a ngai e. Zofa, Zo hnahthlak inzawmkhâwm tih te hi a hlu; amaherawhchu international boundary-in min daidan miau chuan thinlung taka inzawmkhâwm bak hi a tihngaihna dang a awm tak tak lo. Ṭawngkam thiam deuh leh tute emawin han sawi teh mah se hlimthla rah beh tum ang chauh a ni a; an tal nat poh leh daidangtu boundary an nei lian ting a ni mai.

Tichuan, hnam dan kan neihte hi a ṭul anga kan her rem zel a ngaiin a pawimawh a. Amaherawhchu, hnam nunphung leh kal dan inthlak nasat luat avângin mahni hnam zia leh nihphung a hloh theih tih hriat a ṭha. Mizo nihna hloh khawpa changkan hi kan duh em ka hre lo va, chutih rualin rilru leh ngaihtuahna changkang tak pu chungin kan hnamin a tlin tawk pawh hriat a ṭul. Mizo nihphung hloh lo tura kan hnam dan enkawl zui zel hi Mizo nih kan tum zel si chuan thil ṭul tak a ni awm e.

- R. Lalfakawma Seling