Written by
-Dr. C. Lalrampana

India sawhthing khawpui Mizoram

Kan zotlang ram nuam, chhawrpial run iang hi chhiatna hrang hrangin bawmin hminghliauna tam tak nei ve ṭhin mah se, India ram chhungah dinhmun ṭha tak tak nihna a luah ve nual a, chu'ng zinga ṭhenkhatte chu tarlang ila: Zirna lamah dinhmun sang ber nihna neiin India rama ziak leh chhiar thiam tam berna state a ni a, mi zaa 98.2%-in ziak leh chhiar kan thiam a ni. NIRF tehna (Ranking) 2025 chu September 4, 2025 khan tihchhuah a ni a. Mizoram University chuan heng dinhmunte hi a luah mek: A pumpuia tehna University 200 zingah 101-150 inkar dinhmun a luah a. University Category: 200 zingah 82-na a ni bawk. Mizoram University hi India rama central university zinga zaa 15-na a nih bakah, NAAC Grade A university a ni bawk. MZU chuan zirna leh research lama hmasawnna nasa tak a thlen bakah, thiamna hrang hrang lama hmasawnna thar a thlen theih nan theihna tam tak a la nei a ni. A pum puia tehna India rama college 45 zinga 25-na (2025) a ni.

Mizoram ramngaw dinhmun chu thil chi hrang hranga teh a ni. Ramngaw ngah ber: Mizoram hi zaa 84.53 chu ramngawin a khuh a, ramngaw nei zau ber kan ni tih India State of Forest Report (ISFR) 2021 chuan a tarlang. Hei hian Mizoram chu India rama ramngaw nei ṭha ber zinga mi a nihzia a tarlang.

Ramngaw nei zau ber: IIRF kum 2025 teh danin Mizoram chuan ramngaw a nei zau hle a, a ram pum pui zaa 84.53 hi ramngaw a ni. Hei vang hian Mizoram chu ramngaw ngah berah puan kan ni.

Mizoram hi India rama state hlim berah ngaih a ni, Rajesh K Pillania, Gurugram-a Management Development Institute-a professor, zirchianna pakhatin a tarlang. State hlim ber tehfung hi thil paruk a tarlang a, chu'ngte chu:

Chhungkuaa inlaichinna ṭha; Hna leh eizawnna kawnga hmasawnna tur; Khawtlang leh mimal hmasawnna tura thawhhona ṭha; Sakhuana; COVID-19 hrileng chungchang leh hlimna chungchang; Taksa leh rilru hriselnate a ni.

Mizoram hlimna chhan tam tak zingah chuan Zirlai zaa za 100%-in lehkha an zir a, Hnam dang zawng angin an inṭhen ve lo. Naupangte pawh eizawnna kawng zawhtir an ni. Zirtirtute ṭhahnemngaihna a nasa; Hnam dan leh hnam nun an vawng nung tihte a ni.

Mizoram hi a hlimna chhan tam tak zingah hian a bik takin a dinhmun a, dan leh hnam nun leh hmasawnna kawngah a entawntlak a ni.

Rorelna ṭha: Mizorama rorelna dinhmun chu NGO pakhat Public Affairs Centre (PAC) report-in a tarlan danin State tenau 12 zingah India rama rorelna ṭha ber dawttu nihna chu Mizoram hian a chang a, hei hi PAC report-in a tarlan dan chuan State dang pahnih Himachal Pradesh leh Delhi-te chu Mizoram hian a pha lo. Mizoram chu sustainability-a state ṭha berte zinga mi a ni a, PAC report chuan hemi kawngah hian Mizoram ṭhatzia a sawi lang.

Ranking pum pui: PAC Governance Outcome Report-ah Mizoram chu state tenau 12 zinga pathumna a ni a, Sikkim chu pakhatna leh Meghalaya chu pahnihna a ni.

North East India-a dinhmun: Report chuan Mizoram dinhmun a ṭha chho zel a, PAI 2020 report aiin hmun thuma a san chhoh thu a sawi. PAC report chuan rorelna ṭha leh thil ṭha tak takte a en a, chu'ng zingah chuan mihring nihna ṭhatna tihpun, mi dangte ṭawngṭaipui, dan leh thupek kenkawh, rorelna dik tak pek chhuah leh a dangte pawh a tel. Mizoram dinhmun ṭhatna hi a chhan hrang hrangte a awm thei a ni. Mizoram rorelna ṭha leh thil ṭha tak tak kalpui ṭhin dan chuan India rama state-te zingah dinhmun ṭha a rawn chan chhuah phah ṭhin a ni.

Sumdawnna: Mizoram Governor P.S. Sreedharan Pillai sawi danin, Mizoram chu sumdawnnaa ṭhang chak ber zingah a tel a, zaa 14.82%-in a ṭhang a ni. Sustainable Development Goals (SDG) Index-in a tarlan danin Mizoram chu Northeast region-a SDG index-a hmahruaitu ber a ni a, bial zawng zawng chu 'Front Runner' category-ah an awm niin a tarlang. Tin, Mizoram chu India rama state nuam, ngaihnatawm ber leh state hlim ber a ni.

Mizoram hian hmasawnna kawngah hma a hruai nasa hle a, India ram chhungah dinhmun ṭha tak tak a luah a ni.

India rama infiamna hrang hrangah hmelhriat a hlawh hle a, a thiamna leh theihna a tilang chiang hle. Hetah hian Mizoram infiamna dinhmun tarlang ila:

Football: Mizoram hi Northeast India-ah "football khawpui" tia hriat a ni a, football-ah hmasawnna nasa tak kan nei.

Footballer: Malsawmtluanga (Mama]); Jeje Lalpekhlua, Lallianzuala Chhangte, leh Lalrindika Ralte angte hi Mizoram footballer lar tak tak an ni a, Indian national team leh club hrang hrangah an khel tawh a ni.

Mizoram Premier League: Kum 2012 khan din a ni a, ISL leh I-League club-te tana thiamna nei thei tura ruahman a ni.

Santosh Trophy: Mizoram team hian kum 2014 leh 2024 khan a la tawh a, Indian football-ah hian thil ropui tak a ni.

Infiamna dang:

Weightlifting: Jeremy Lalrinnunga ang hi khawvel huap pawha weightlifter ṭha tak a ni a, 2018 Summer Youth Olympics leh 2022 Commonwealth Games-ah lawmman a la tawh.

Taekwondo: Mizoram hian taekwondo program ṭha tak a nei a, athlete-te hian national leh international level-ah lawmman an la nual tawh.

Boxing: Boxer ṭha tak tak kan nei a, Nutlai Lalbiakkima leh Lalrinsanga Tlau te hian national leh international title an la nual tawh.

Hockey: Lalremsiami ang hian India aiawhin international competition-ah a khel tawh.

Infrastructure leh hmalakna:

Sorkar hmalakna: Stadium, football ground, indoor arena leh multi-sports complex te siamin infiamna hmunhma ṭha tak tak an siam.

Empowering Mizoram Sports (EMS): Infiamna tihhmasawn leh ṭhalai thiamna nei an chher chhuah nan hmalak mek a ni a, 2036 Olympics lo awm tur atan athlete-te an buatsaih mek.

Tun hnaiah India rama “sawhthing khawpui” tia puan awm chhun a ni mek bawk. NITI Aayog chuan Mizoram hi India rama sawhthing khawpui (Ginger Capital of India)-ah a puang a, hei hi Mizoram aṭanga sawhthing thar chhuah tam vang a ni.

Eiruk tlemna ber dawttu: Mizoram Chief Minister Lalduhawma sawi danin Mizoram chu India ram puma eiruk tlemna ber dawttu niin a sawi a, tak tak ni maw? Hetihlai hian Mizoram chuan India rama dinhmun hrang hrangah dinhmun hnuaihnung tak tak a luah chang a awm ve a. A hnuaia tarlante hi a entir nana ṭha tak takte a ni thei awm e:

Mihring cheng tlemna ber dawttu: Mizoram chu India rama mihring cheng tlemna ber dawttu a ni a, kum 2023 chhiarpui aṭanga a lan danin mi maktaduai 1.26 vel lek kan awm a ni.

Architecture ranking: Economic indicators-in a tarlan danin Mizoram GSDP hi kum 2001-2013 chhungin zaa 10 velin a pung ṭhin niin tarlan a ni. Ruahtui tlem avangin lo neih lamah erawh harsatna a awm ṭhin a ni.

Mizoram chu India rama cancer vei tamna ber state a ni a, "cancer capital" tih hial a ni. Hei hi a chhan chu tobacco kan hmuam nasat vang leh kan nunphung a danglam vang a ni. Cancer avanga thi an tam ber bawk. Damdawi in hrang hrang leh mithiamte chhinchhiah danin, Mizoramah chuan cancer avanga thi an tam hle a, mipaah chuan pum cancer hi a tam ber a, hmeichhiaah erawh chutianga nasa a ni lo, an taksa peng hrang hrangah cancer an vei nasa thung hle. Mizoramah chuan cancer chi hrang hrang kan vei nasa hle a, chu'ng zingah chuan ril cancer, chuap cancer leh taksa peng dang hrang hrang cancer kan vei nasa hle.

Mizoram sawrkar leh kohhran hrang hrangte chuan mipuite chu cancer laka invenna kawngah nasa takin ṭan an la a, mipuite hriselna atan nasa takin hma an la bawk.

Mizoram hian HIV hripui leng dona kawngah harsatna nasa tak a tawk mek a. Hetah hian Mizoram dinhmun tarlang ila:

HIV natna kai tam lam: Mizoramah HIV natna kai tam lam hi zaa 2.73 a ni a, India ram pum huapin zaa 0.2 chauh a nih laiin Mizoram dinhmun a chhe hle.

HIV kai hmuh chhuah: Kum 1990 aṭang khan Mizoramah mi 32,287 laiin HIV an kai tih hmuhchhuah a ni a, mi 5,511 laiin an thih phah tawh. April 2024 aṭanga January 2025 inkar khan mi 1,769 laiin HIV an kai tih hmuhchhuah a ni.

HIV a kaichhawn dan: HIV hi a kaichhawn dan ber chu nupa nun hman fimkhur loh; HIV kai thar zingah zaa 67 laiin nupa nun hman ṭhat loh vangin an kai. HIV kai thar zingah zaa 30.44 laiin hriau an inhman ṭawm avangin an kai.

Hriatna leh invenna: Sorkar leh kohhranhote’n HIV punlun tur vengin theihtawp an chhuah a, hripui leng zel tur laka invenna kawngah nasa takin hma an la.

Damdawi inenkawl: Tunah hian mi 16,217 laiin ART damdawi an ei mek a, Mizoramah hian ART centre 14 a awm a, Aizawl bikah 4 lai a awm.

Sorkar hmalakna: Sorkar chuan kum 2030-ah hian HIV kai thar zaa 80-in a tihhniam theih nan theihtawp a chhuah dawn. Nau piang thar HIV laka him zawk turin hma lak a ni a, HIV kai nu aṭanga piang, naupang 120 zinga mi 2 chauh HIV an kai a ni.

Mizoram hian ruihhlo tawlhruk chungchangah harsatna nasa tak a tawk mek a, a bik takin Myanmar aṭanga tawlh ruk a ni. Hetah hian a dinhmun tarlang ila:

Ruihhlo man: Kum 2024 chhung khan Mizoramah ruihhlo kg 1270 chuang man a ni a, chu'ng zingah chuan heroin kg 93, methamphetamine kg 409, leh cannabis kg 732 a tel.

Mi man zat: Mi 331 man an ni a, case 247 ziah luh a ni.

Tawlh rukna kawng: Champhai district, Myanmar nena inrina lai takah hian ruihhlo tawlhrukna hmunpui a awm a ni.

Sorkar hmalakna: Kum 2024 September thla khan Mizoram sorkar chuan thla 4 chhung awm tur, ruihhlo tawlhruk dang tura hmalakna a ṭan a, December 31 thleng hman a ni ang.

Thawkho: He hmalakna hi Excise & Narcotics department, police leh Young Mizo Association (YMA)-te ṭanghoin an kalpui dawn a ni.

Ramri venhim: Assam Rifles leh khawtlang hruaitute nen ramri venghim turin police 32 dah an ni.

Methamphetamine: Kum 2024 December thla khan Assam Rifles-te’n Champhai district-ah methamphetamine tablet, ₹16.65 vbc man hu an man a, hmeichhe ruihhlo zuartu pakhat an man tel.

Heroin: Kum 2024 chhung khan Excise & Narcotics department-te’n heroin ₹24.25 crore man hu kg 46.566 an man bawk.

Mizoram arm smuggling thubuai chungchangah National Investigation Agency (NIA) chuan tun hnai khan hma nasa takin a la a. January 15, 2025 khan Mizoram police ten ruihhlo tawlhruk chungchangah thlen a ni a. NIA chuan thla hnih hnuah case hi an la chhuak a. He case ah hian mi 5–Lalbiakchunga, Lalthawmcheuva, Malsawma, Rualliansanga leh Alok Bikash Chakma te chu court-ah thubuai siamsak an ni.

Ralthuam tawlhruk chungchang:

AK-47 rifle - 6

Magazine - 13

Silaimu - 10,050

NIA chuan he case ah hian silai leh a mute hi Bangladesh-a United Peoples Democratic Front (UPDF) hnam sipai pawl hnena hralh tumin an tawlh niin an chhui chhuak a. Silai tawlhrukna hi Bangladesh leh Myanmar ramri depah a ni. Mizoram police leh NIA ten ṭanghoin an chhui zui zel a, tun dinhmunah mi 5 an man tawh a ni. He case hi Arms Act, Unlawful Activities (Prevention) Act leh Foreigners Act hmangin chhui mek a ni.

Pawisa lem (Fake note) chungchangah Mizoram Police-te’n hma nasa takin an la a. Kum 2022 August thla khan fake note hlut zawng ₹7.4 lakh man an man a, mi pahnih an man. Kolasib district-ah kum 2023 May thla khan fake note ₹25.20 lakh man an man bawk a, mi pahnih an man. Heng bakah hian Champhai district-ah fake note ₹8,52,500 man an man tawh bawk.

Mizoram dinhmun thalo lai leh chhuanawmna lai han khaikhin hian a inbuk tawk viau niin a lang a, chutih rualin kan ram tluchhe nasa lutuk ta êm êma kan sawi uar bik lutuk erawh hi thil tha ber a ni lova kan inngaihtuah chian a ngai tlang hle niin a lang.

-Dr. C. Lalrampana