Kristian hnua Chapchar Kût hman dan leh Mizo kum thar
Mizoram-ah Kristianna a lo luh atangin kan nunphung leh chin than thil tam tak min thiahsak a, chu chuan kan Mizo hmel leh nunphung a tidanglam nasa hle mai. Tuan leh Mang atanga Mizote kut–Pawl Kut, Chapchar Kut leh Mim Kut te Kristianna nen inmil lo va hriatna avangin zawi zawiin bansan a ni ta a.
Hun eng emaw chhung chu mi tam tak leh zirlai naupangte pawhin Chapchar Kut hi eng nge a nih tih chu zirlaibua an hmuh atang mai lo chuan a taka mita hmuh a hriat tur an nei tawh lo. District Council kan neih hma lal lal laia sikul enkawina leh kaihhruaina chu missionary-te kutah dah a nih atang tawh khan kut hman chungchangah thil han sawi tur a awm lo hle mai. Kristianna leh heng thil hluite hi inmil theiin an hre lo va. Chuvangin, kan pipute thil lo chin than tam tak chu zawi zawiin a lo chuaiin thangtharte rilruah hmun a chang ta lo tial tial a. Mizo Kristiante zingah lehkhathiam leh mi vengva tak tak an lo awm chho ta zel a, Kristiante’n an lo hnawl tawh Chapchar Kut pawhin lainattu leh hmangaihtu a nei chho ta zel a.
Kum 1930 chho vel atang khan Supertintendent of Lushai Hills phalnain Thakthing Veng leh Venghlui-ah te Chapchar Kut chu ni khat hman chhoh tan leh a ni ta a ni. Vantlang erawh a huap zo lo khawp mai. Mi rel leh sel pawh huamin nu leh pa leh mi lungleng thenkhatte chuan Chapchar Kut an lo hmang chho hram hram zel a. Mi thenkhatte erawh chuan vantlang mitmei veng leh rilrua lungleng chung siin Chapchar Kut hun hian chhungkaw tan sa lei uarin artui te an chhum teuh thin. Chapchar Kut chu Mizo Kristiante mila her rem leh tih nun a tul a ni tih ngaihdan thangtharte, leh hruaitute rilruah a chiang ta tual tual a. Chutiang lama Zo fate chawk tho tur leh hma la hmasa turin sorkar a mi pawimawh thenkhatte leh tuimi thenkhatte telin Chapchar Kut Aizawl khaw pum a hman theih nan thawhlawm mipui hnenah a khawn thin a, sorkar tanpuina a dil bawk thin. Heta tang hian mipui leh sorkarin Chapchar Kut an lo hlutzia leh hman an duhzia chu a lo hriat theih ta a ni.
Kum 1952-a District Council neih a nih khan Mizo ni pawimawh bik 'Kut' humhalh nan March 9-11 chhung chu pisa chawlhah te a puang a. Mahse, vantlang huapin Kut hman a ni thei thin lo. Kum 1960-ah chuan Mizo Kristiante zingah Chapchar Kut lama lunglenna inmung reng chuan a vawrtawp thlengin, mi thahnemngaite a zarah Chapchar Kut Committee din a ni ta hial a. Committee-ah hian Pastor Saiaithanga te, Pastor Thanga leh Missionary Sapte an tel tih Pu Hrangaia (L),Ex-MLA chuan a sawi (Chapchar Kut Seminar on 30.9.1983).
Mipui huap Chapchar Kut lawmna hmasa ber chu March 9-11, 1960 chhung khan hman a ni a. A bul tanna a nih avangin mi an tam lo va, a la mumal vak lo bawk. Kum 1961, 1962 leh 1963-ah te erawh chuan awmze nei taka hman chhoh a ni ta a; kohhran lama a khaipa deuh thenkhat pawh an tel. He Kut hmannaah hian Mizo infiamna chi hrang hrang bakah chhawnghnawh, chai, khuangchawi, Mizo inchei te entir a ni. Cheraw bu tam tak kân lai, khuallama lam kual te entir a ni bawk.
Chapchar Kut kaihthawh leh tumna chuan kohhran lam a nghawng lo thei lo. Kum 1963 Synod chuan 'Pipu nun hlui kan duh tawh lohte chawk thar leh thei zia a din thar leh chu Kristiante tih tur a ni lo ve kan ti' tiin a rel. Kum 1964 Chapchar Kut lawmnaa mi thenkhatin chainaa intulh tur zu an lo ken luh avangin kohhran chuan a sawisel nasa lehzual a. Kum 1965-ah phei chuan a lawmna siam chi pawh a ni ta lo. Kum 1966 February thlaah Chapchar Kut hming pu lovin 'Mizo Ni' tia hman a ni a, mipui an pungkhawm tam hle a, a hman dan phung chu Chapchar Kut ang tho a ni. Zoram buai avangin kum 1966 atanga kum 1972 thleng chu nunphung a buai a, kut hman chhunzawm a ni lo.
UT-a Mizoram hlankai a nih hnu chuan rambuai boruak a lo ziaawm hret a, kohhran lam rilru pawh a lo zau tial tial a, kum 1973-ah chuan Chapchar Kut lawmna chu siam a ni leh ta a. Kohhran sadai thiat lo zawnga hman tumin, Synod hruaitute pawh hunserh hmang tura sawm an ni. Mahse, kohhran hruaitu nihna zawn atang chuan tumahin an hmang thei lo a, a tawpkhawkah Rev. Lalsawma (L) Principal, Aizawl Theological College chuan hunserh a hmang ta hram a, tichuan Pu Ch. Chhunga (L), CM pawhin Chapchar Kut hawnna hun pawh chu a hmang ve ta nghe nghe. Hetih lai hian Presbytery inkhawmpui atangin a Kristian zawnga Chapchar Kut hman rawtna te Synod-ah a lut thin a. Mahse, Synod chuan 'Hetiang kutah hian kohhran anga inrawlh chu thain kan hre lo' tiin thu a titlu (Synod 1978, Gen. 32).
Kum 1974-a Tribal Research Institute, Education Department Wing pakhat anga lo piang chuan kum 1978 atang khan a kutken ta deuh a. Hemi kum 1978 atang chuan kum tin Chapchar Kut chu Aizawlah khélloa hman a ni ta a ni. Pu Thanseia (L), J.D. (Rtd.), Education Dept (Chapchar Kut Seminar in 1983). Sorkar Senior Officer-te kaihhruainain kum tin Chapchar Kut lawmna chu buatsaih chhoh a ni ta a ni. Felfai tak leh Kristian taka hman duhtu tam tak an awm karah ven sen loh chin a awm fo bawk thin. Kut hman tawh thinah te hian Mizo infiamna hrang hrang hmuhnawm tak tak te leh pipute chin thin thil hrang hrangte pawh entir thin a ni a, a hmuhnawmin a hlimthlak hle thin.
Hun a lo kal zel a, Chapchar Kut hman dan pawh chu a danglam chho zel a, Kristiante’n kut hlimna ni an hman dan tur awm takin hman chhoh a ni ta zel a. Kut tan hmain sakhaw rawngbawltu hrang hrangte’n inchhawkin hunserh hmangin, Pathian hnenah kut chu hlanin, kut nena inmil tur thuchah pawimawh tak takte an sawi bawk thin. Mizote kut pawimawh tak a lo ni ta a, a kut ni pawh chu office chawlh ni-ah puan a ni ta a ni.
Chapchar Kut hman hunbi nghet hi nei a tha tiin sawrkarin kum tin Vau thla chawlhkar hmasa ber Zirtawpni chu ruat niin hun rei tak chhung chu hman pawh a lo ni ta a. Amaherawhchu, Mizoram ṭhalai pumkhawmna lian ber KṬP General Conference (awm kumah) nen a inrual tak tlat thin avangin kumin 2026 atang chuan sawrkarin kum tin Vau thla chawlhkar hnihna Zirtawpni chu ‘Chapchar Kut’ ni-ah a ruat ta a.
Chapkar Kut ni tak hi hriat fuh tak chu thil harsa tawh tak pawh a ni thei, amaherawhchu, he kut hian Mizo ro leh thil hlu tak ‘Mizo kum thar’ nen inzawm tlatna a nei tih hi hriat tel chu a tul awm e.
N.E. Parry, ICS Superintendent of Lushai Hills (1924- 1928) chuan Mizo lal hrang hrang 56 a sawm khawm hnuah Dt. 19.09. 1927-a a lehkhabu ziah ‘A Monograph on Lushai Customs and Ceremonies’ Chapter VIII, Para 4-ah chuan Chapchar Kut leh ‘Mizo Kum Thar’ chungchang inzawm dan chu tihian a ziak: “This is the most important feast in Lushai year and is to celebrate the arrival of the ’Lushai New Year’. The Lushai Clerk and Chaprassi always get two or three days holidays for Chapchar Kut,” tiin. Mizo tawngah dah ve ta ila: “Mizo (Lushai) kum hmanah chuan hei hi kut pawimawh ber leh ropui ber a ni a, Mizo Kum Thar lo thleng tur lo lawmna a ni. Lushai Clerk leh Chaprassi te chuan ni hnih emaw ni thum emaw Chapchar Kut lawmna atan chawlh an la thin,” tih a ni thei awm e. Hetiang hi a nih avang hian kan hnam thil hlu – hunpui, kum hlui leh kum thar daidangtu pawimawh tak ‘Mizo Kum Thar’ leh Chapchar Kut hi inzawm tlat a nih avangin a hun dik tak hi kan mithiamte pawhin chhui (research) chhuah dan zawng zel se la a tha hle ang.
Chapchar Kut lawmna hi district khawpul tinah neih thin a nih bakah, Mizoram pawn hmun thenkhatah hman a ni bawk thin. A lawmna pui ber chu Lammual, Aizawlah neih thin a ni. Chawhma lamah hmanlai Mizo nun dan hrang hrang pho chhuak thei zawng hnam lam te, lemchan te leh thil dang dang tih a ni thin a, chawhnu lamah chuan intihhlimna lam thalaite pualin musical concert buatsaih a ni ṭhin. Mizo kutchhuak tual puan leh kawr leh Mizo thil thar chhuah chi hrang hrang pho chhuakin, a duh tan lei theihin a awm bawk thin.
Kût thupui hi neih chang a awm a, kum 2017 atang kha chuan khél lovin neih ziah a ni ta a.
2017 – Aia upa zah
2018 – Sem sem dam dam, ei bil thi thi
2019 – Zofate inpumkhatna
2020 – Zo nun ze mawi chawi san
2021 – Zo nun ze mawi – thuawihna
2022 – Zo nun ze mawi – Rinawmna
2023 – Zofate inpumkhatna
2024 – Zo nun ze mawi – Tlawmngaihna
2025 – Zo nun ze mawi – Hawihhawmna
2026 – Zo nun ze mawi – Inremna
Chapchar Kut leh a thupui hmangte hian Doordarshan Kendra, Aizawl leh All India Radio, Aizawlah te leh local cable TV-ahte mi thiam tak takte’n sawihona hun an hmang ṭhin. Sorkar chuan YMA-te kutke bera hmangin mipui hlut tur zawngin Kut hi a kalpui ṭhin a, sum pawh a sen tam chang leh tlem chang a awm. Kum 2017–2025 chhung khan Aizawl leh district dang khawpui leh Mizoram pawn khawpui thenkhatah kut hmanna senso chu a hnuaia mi ang hi a ni:
2017 – Rs 50 lakhs
2018 – Rs 32 lakhs
2019 – Rs 100 lakhs
2020 – Rs 100 lakhs
2021 – Rs 19 lakhs
2022 – Rs 25 lakhs
2023 – Rs 100 lakhs
2024 – Rs 127 lakhs
2025 – Rs 149 lakhs
Hemi bakah hian Chapchar Kut Organizing Committee-in a rel angin I&PR, Horticulture leh Commerce & Industry te chuan an budget atangin sum lo hmang ve se tih a ni.
Chief Minister kaihhruaina hnuaiah Kut Organising Committee dinin sorkar department hrang hrang hotu te, Central YMA leh Mizo khawtlang huapa NGO dang te, media lamte leh member hrang hrangte an tel ṭhin. Hetianga pawimawh taka sorkarin a kalpui avang leh mipuite’n an hlut thiam em avangin Chapchar Kut hi a boruak a lian viau thin a ni.
Mizo hnam thil hlute vawn thatna leh pho chhuahna leh inzirtir thar lehna hun remchang ber chu Chapchar Kut hi a ni kan ti thei ang. Mizo nun mawi chuai leh mual liam tawh a ngaih te chuai lo va, thang leh thar te zinga Kristian nun ze mawi nen tipar vul zel tura inzirtirna hun pawimawh tak he Chapchar Kut hi lo ni chho zel rawh se.
- Lalchuaílova, Mualpui Bethel, ITI