Written by
- Rinfela Zadeng

Nun bul inṭanna leh a hlutna

Nun bul inṭanna, khawvel leh thilsiam zawng zawng (universe) lo inṭanna hi mihring hian a tir aṭangin a phak tawkin a lo zawng nasa tawh a. Mizote pawhin khawvel/lei hi Satel lianpui chunga innghat niin an lo ngai ve tawh ṭhin tih kan thawnthu aṭangin kan hre thei. Hnam upa, fing hmasa leh changkang hmasa deuh ten nunna lo inṭan dan thawnthu kan nei rilin kan nei hmasa deuh a. Chutiang chuan mihring hian nun bul inṭanna leh a lo awm chhan te hi kan dam chhung leh khawvel awm chhungin kan chhui zel dawn a ni.

Science tarmit aṭangin

Science thiamnain hmasawnna tam tak leh hmanraw ṭha tak tak a hring chhuak a. Chutiang lama mi thiam (scientist)-te chuan khawvel awm ṭan dan te, nunna lo insiam ṭan dante a rawn chhui chho a. Chung an thil hmuhchhuah leh an finfiah tawh leh an la finfiah theih chiah loh te pawh chu zirna sikulah kan zir ta tluk tluk mai a nih hi.

Physics, biology leh chemistry hmangtein nunna bulṭhut leh a awm ṭan theih dan, damdawi inchawhpawlh dan tawk leh hun leh hmunin tuna kan awm dan turte an chhuin an finfiah chho a. Big Bang, Evolution, Quantum Mehcanics leh thil chi hrang hrang hmangin thil bul lo inṭan dan leh nunna lo awm ṭan dan te an zawngin an la chhui chho mek zel tih kan hre vek awm e.

Kum 1859-ah Charles Darwin chuan On the Origin of Species by Means of Natural Selection tih lehkhabu bengverh zet a tichhuak a; vawiin thlengin science zirna huangah hmun pawimawh tak a chang. He lehkhabu innghahna bulpui ber chu tuna thil nung chi hrang hrangte hi kan bul ṭana thuhmun vek, zawi zawia lo danglam chhoa tun hi lo thleng ta kan ni e tih a ni.

A hranpaa siamtu/creator mamawhna tel loin hun lo kal chho zelin a tihdanglam chhoh nunna nei, chi hrang hrang/species a lo awm ta kan ni e tiin min zirtir a ni. Thil mumal lo (disorder) kha pangngai tak leh nihphung nghet (order) neiin kan lo awm ta ni tih scientist-te leh mihring chanchin zirtu/anthropologist Thomas Huxley khan an pawm em em a. Eng emaw kan hmuh theih loh (metaphysical element, supernatural), thil nihphung awmtirtu kha kan mamawh ta lo tiin a sawi a nih kha.

Nunna neitu Pathian

Evolutionary biology chuan nunna he khawvela a lo darh dan a sawi a, nimahsela, a bul, khawi aṭangin nge nunna a lo awm tih hi ring lo mite tan pawh chhan awlsam tak a ni lo a, an rin thu bak sawi tur an la nei lo. Genesis bung 1-2 ah Pathian chu engkim siamtu leh khawvela nunna lo awm ṭanna bul a nih thu kan hmu. Chu aia rintlak leh awihawm zawk, thiamna ril leh finfiahna leh hmanraw ṭha zawk hmanga Bible ziah baka thûk chhui chhuah tuma fin khalh tumin kan hmanhlel a. Mahse, tawi kimchang taka Genesis buin a sawi aia rintlak zawk tun thlengin kan la hmu chhuak ta chuang lo a ni.

Hmanraw ṭha zawk leh finfiahna ṭha zawk hmangtein Bible-in a sawi bak chu kan chhui thlengin sawi tur leh phawrh tur ngaihnawm tak tak, zir tham tam tak chu kan chhawp chhuak thei a. Mahse, a tira nunna (life) tak mai lo awm dan tak hi hre mah ila, mihringte hian nunna chu awm lo ata kan la siam thei lo.

Chuvangin, nunna petu che hi Pathian a ni a, hlut rawh. A petu Pathianin a laksak leh hma che chuan uluka tak kan nunna enkawl leh venhim hi kan mawhphurhna a ni. Chhan neiin Pathianin a siam che a, nunna a pe che. Mahse, chu chu sual avang hian Setana hnenah hlanin kan boralh hlauh thei. A petu Pathian tan ngei kan nunna hi hlutin hlan ang u.

- Rinfela Zadeng