MIZO ṬAWNG (International Mother Language Day Pualin)
February ni 21 hi International Mother Language Day a nih avangin chumi pual chuan Mizo ṭawng chungchang han sawi ve ila. Ṭawng hi hnam tin tana thil pawimawh tak, hnam kan nihna tifiahtu hmanraw langsar ber a ni. Mizo ṭawng, Zoṭawng kan tih bawk pawh hi han ngaihtuah chiang ila, hei aia Mizo kan nih tifiahtu hi kan hre kher lo maithei a ni. Ṭawng zir miten an sawi danin Mizo ṭawng hi khawvela ṭawng harsa ber pawl a lo ni a, hei hian chhan lian tak pahnih a nei a; a pakhatnaah chuan- kan ṭawng hi lam rîk khat ṭawng (monosyllabic language) a ni a. A dawt lehah chuan ṭawng thlûk nei chi (tonal language), a thluk azira a kawh danglam thei a nihna hi a ni. Mizo ṭawng hi thiam leh hriaa inhre tan pawh hriat leh thiam kim rual a lo ni lo va, a ropuinaah pawh kan chhiar ve mai thei ang chu. Ṭawng hi a ropui a, a nung a, a ṭhang a, a che reng bawk si a, tun hmaa dik kha vawiinah a lo dik tawh lo thei a, a hmaa ṭawng dik lo anga kan ngaih pawh kha dika pawm hun a lo awm ve leh bawk ṭhin. Mizo ṭawng ziah dan ringawt pawh hi nileng khel tham a ni a, thu sawi lama a hman dan tur phei hi chu hlâwm fel taka dah thiam a har khawp mai.
Mizo ṭawng tia kan sawi tak hi mi tam takin an hre fuh lo ṭhin. Chi peng ṭawng hmangtu tam takin chi peng pakhat ṭawng ni vea ngaiin tel ve lova inhriatna an nei fo mai. Hei hi ngaihdan dik lo a ni a, tuna Mizo ṭawng hming pu ta hi Duhlian ṭawng emaw leh Lusei ṭawng ti emawa sawi theih ngawt pawh a ni lo va, kan zavaia ta, kan inṭawm vek a ni a. A inhlawm fel chhoh dawn lai vela innghahna bik deuh chu nei mah se, chi peng khat ṭawng tia sawi ngam rual a ni lo. Chutiang chiah chuan MIZO tih pawh hi tute emaw bik sawina a ni lo va, Mizo tih leh Mizo ṭawng tih hi kan zavaia kan ta, kan hnam pum pui huap thei hming (chi peng leh a ṭawng thlauhthlak tur tihna ni lovin) a ni ve ve tih hi pawm tlang thei ila a va ṭha em.
Ṭawng hi a thi thei a, khawvelah ṭawng tam tak a thi tawh. Tun hnaiah UNESCO lamin Mizo ṭawng hi ṭawng thi mai thei, dinhmun derthawng zinga a tel thu an sawi a. A hlauhthawnawmzia tak tak hi kan hre lo va, kan lung a muang viau si niin a lang. Mizote pawh hian linguistic suicide tih emaw, linguicide an tih emaw hi tawk ve thei kan ni tih hi ngaihtuah a ngai tawh. A hmangtu kan awm chhung chuan kan ṭawng hi a ral mai mai lo vang tia thlamuang taka awm hi kan ni deuh vek hlawm maithei. Khawvel ṭawng ropui zinga an sawi tel ṭhin Latin leh Sanskrit hi a la awm reng, mahse ṭawng thi a ni tlat si. Pianpui ṭawnga hmang an awm tawh loh vang a ni. Native American tia an vuah tak, Red Indian tia kan hriat ṭhinte dinhmun hi internet lamah in lo en ve ngai em? Ngaihtuah an tithui asin. An hnam zia ṭhenkhat, mite hmuha ennawm atana an lantir bak chu tih theih an nei tam tawh lo, “show piece culture” an tih zingah an awm tawh. An hnam chu a la awm, an ṭawng erawh chu a ralthum titih ta, an kianga hnam lian zawkte ṭawngin a chim ral tawh a ni. Hetiang hi kan dinhmun a ni ve thei reng. Chhuan hnih khat bakin min dang lo. Tunah hian naupang tam tak, mahni ṭawng aia Sap ṭawng hmang duh zawk tam tawhzia aṭangin in hre thei ang.
Ṭawng chungchang sawi mek lai ni mah se, culture chungchang hi han sawi lang tel ta ila. Tuna kan khawsak mek danah hian kan culture hi hnam dang culture hian a luahlan thuk em em tawh tih hi a chiang a, kar hmasa maia kan khawpui ber ṭhalaiin (ṭhalai lo deuh thlengin) Valentine’s Day kan buaipui dan te kha han ngaihtuah chuan hnam dang culture-in min luah thukzia chu a chiang khawp mai. Khawvel hian culture inṭawm tia sawi theih mai kan hmang tam ta hle a, khawthlang lama krismas an hman dan te chuan khawchhak kilkhawr thlengin a luah ve tawh a, keini Mizote nena inzawmna nei ngai hauh lo, masi thing chei mawi te, kan biak in chhunga mawza sen kan han khai tlar thluah mai te, masi putar tih te hi entirna sawi awlsam zual a ni thei ang. Eng vangin nge mitthi inah leh khawhar ina thuamhnaw dum inbel kan han chin ngawt tih te hi a chhan ngaihtuah hauh lova hnam dang culture kan hman ngheh tawhzia tilangtu a ni a, khawthlang mite chinphung kan lak nghehzia entirna langsar tak a ni. Amaherawhchu, heng ni tin nun culture kan chin tam tak hi chu Mizona nen kan la kalpui zel thei a, heng vang hi chuan kan hnam hi a ral mai mai kher lo vang.
Hlauhthawnawm zawk em em chu kan ṭawng chungchangah hian a awm. Ringtu kristiante chuan (hnam dang ang bawkin) baibula mi hming hrang hrangte chu an hmingah an puttir ve ṭhin a, an kristian hming tiin an sawi mai ṭhin. Mizote pawhin hei hi kan lo ching chhawng ve a, a ṭha zel e. Nimahsela tun hnuah erawh chuan baibula hming langsarte bakah hnam dang, sap hming inphuah kan chin dan chu a mak a maka nasa a ni. Entirna tlem han sawi ila: Biak ina naute baptis tur hming an chhiar chhuah te, zirna lama result nawlpui te hi han en ila, sap hming nei hi Mizo ṭawng hlang hming nei hian an zat ta mang lo zel em maw ni tih tur a ni ta. Zaithiam leh mi lar kan tih mai ṭhenkhatte hming phei chu, a hre ṭhang lo tan phei chuan Mizo an nih rin ngaihna a awm hlek lo. Heti lamah pawh hian hnam dang culture chuan min chiah hneh hle. Mahse, hetiangah hi chuan kan hnam a ral mai mai lo vang. Chinese-ho pawhin an lo ching nasa tawh a, (Bruce Lee, Jackie Chan, Jet Li ldt) an ral phah em lo ve.
A chunga kan sawi ai maha hlauhawm hi a awm asin. Sap leh an ṭawng hi ngaih san a pawi lo ve, sap ṭawng thiam leh Hindi thiam pawh a ṭhain a hlu e. Nimahsela, ṭhangthar lo awm turten mahni ṭawng an hnualsuat lohna tur erawh chuan kan beih fe a ngai tawh. Changkang nia kan hriat kan duh luatah sap sikul tam takah naupangin mahni ṭawnga an ṭawng avanga hrem an tuar hi a rilru natthlak asin. Chu mai a ni lo, sikul naupang ṭhenkhat anmahni hnam ṭawnga an ṭawng avanga zirtirtuten pawisa an chawitir tih han hriat te hian rilru a tina ngawt mai. Chu’ng mite chuan anmahni hnam an hnualsuat hret hret dawn, chu rilru chu ṭhangtharte-ah hian kan tuh mek a ni. Harh vat vat ang u, mahni inah leh ṭhian an kawmnaa sap ṭawng hlir an hman te hi kan lawm em em a, kan lawm sual thei, changkannaa kan ngaih hi hnam chhiatna a ni thei. Kan dawta ṭhangthar chhuan lo awm turte hnena kan ṭawng kan hlan chhawn loh chuan UNESCO-in Mizo ṭawng ral mai theia a hlauhthawn ang hi hun rei vak lo chhungin kan tawng thei. Kan tu leh fate hian an thiam miau loh chuan an ngaina lo vang a, an ngai hlu hek lo vang a, zawi zawi pawh ni lovin hun rei lo te karah kan ṭawng a tlu chhe thei. A chunga kan sawi zawng zawngte ai khian hei hi ngaihtuah ngun a ngai. Chin dan ṭhenkhat vang chuan kan ral lawk lawk lo vang a, kan ṭawng hi a ral a nih erawh chuan kan hnam pawh hi a sazu mei thuai lo vang tih sawi ngam a har a ni.
Ṭawng dam khawchhuahna: Heng a hnuaia thupui tawi te te hi ngun takin ngaihtuah ila.
1. Kan ram chhung mai ni lo, ram pawn ram dang danga kan ṭawng hmang turte tan ṭawngpui, ṭawng ṭha leh rin tlak, ṭawng laipui ‘standard’ hi kan siam thuai thuai a ngai.
2. NEP three language formula hi ngaihtuah chian a, kan ṭawng hi zirna bulṭhutah kan tuh ngheh ngei a ngai a ni. Hei hian zirna bul ṭan mek naupangten an pianpui ṭawnga zirna bul an ṭan a ngai pawimawh em em a, Sap ṭawng leh India rama ṭawng eng emaw ber thiam bakah, naupangte rilrua mahni ṭawng ngaih sanna leh ngaih hluttir tumna a keng tel a ni.
3. Tawng hi mi tlem tein an hman emaw, hmun bial zim taka an hman emaw leh, chhim, hmar, chhak leh thlanga inhman pawlh chiah loh a awm thei ṭhin a. Mi dang hman dan leh mi dang hriat dan hi ‘a dik lo’ intihsak ngawt a rem lem lo. Ṭawng zirna lama ‘regional variation’ emaw, ‘variation’ emaw hi eng lai pawhin a awm ve reng tih inhriatpui a ngai.
4. A chunga kan sawi tak ang hi a ṭawng neitu mipui nawlpuiin an hman ve chin a lo awm ṭhin a. Chutiang hunah chuan ṭawng ziding/ṭawng ṭha pangngai kan tih-ah a lo lut ve tawh ṭhin. Mipui nawlpuiin an hmanpui hma erawh chuan ṭawng laipui nihna a la nei pha lo deuhva ngaih a ni ṭhin.
5. Mahni hman dan leh mahni hriat dan chauh dika ngaia mi dang hriat dan leh hman dan dik lo tlata ngaih te, mahni hman dan mi dang barh luih tumna ang chi hi kan kal pelh a ngai a. Ṭawng hi hun rei lo te chhunga inthlak danglam thei anga ngaihna te pawh hi kan kalsan a ngai bawk.
6. A vawn himna lam hi mut mawh hnar mawha kan neih a hun em em tawh a ni. India danpui 8th Schedule-a dah hi kan ṭawng kan hum himna tur kawng khat a ni. Zirna ina hman theih loh, media-a hman theih loh, hna zawnnaa hman theih loh dinhmunah te pawh kan lut thei. Thupui lian tak, a hran ngata chai tham a ni. Engtin nge ka vawn him anga kan tihpun ang. Beng sika ngaihtuah a ngai tawh a ni. Tunah hian he lam kawng hi kan zawh ṭha ve leh mek niin a lang a, chanchin lawmawm a tling.
Ṭawng zirna reng reng chu hun rei lo te chhunga hlen mai chi a ni thei lo va, kawng tam tak leh chi tam taka zir leh chhui a ngai tih lantir nan te pawh kan han sawi kual chiam a ni. Grammar thiam lo tan pawh ṭawng hi thiam taka hman theih a ni a, a takah ṭha tak leh dik takin a hman theih tih hi a chiang em em a ni. Awithangpa khan grammar a thiam lo vang a, mahse a hlaah khan thu chheh sual a awm mang mang lo thung ang. Mi nawlpui tih theih maiin ṭawng kan tuipuia kan ngaihven ta hi academic lam aṭang chuan thil lawmawm tak a ni. Mi nawlpui ngaihven miah lohva ṭhahnem ngai taka lo vei ve ngar ngar chu a hahthlak dan a khawharthlak a, ti hian inpeizawn liam liam ila a tuar a ziaawm ve ang.
Kan grammar thiamte hian, Mizo grammar kalhmang tur hi an rilruah neih se kan ti a, hnam dang grammar nena suih rem kim thlap theih a ni lo tih te pawh an hre thiam ngei dawn a. Hnam dang grammar mil tura kan ṭawng hi dah rem tum ngar ngar lovin, kan ṭawng mila keimahni grammar kan sual chhuah a, kan ṭawng ziah dan tur pawh kan ṭawng kalhmang nena inrema kan duan chhuah hun hi academic lam chuan kan lo thlir reng a ni.
Kan sawi ang a, kan inhnial ang a, thu kan inchuh ang a, kan la bei chho zel ang. Ṭawng hi a inzial mum hret hret a, ṭawng ṭha tak a nih hun a lo inher ṭhin. Chutih lai chuan ṭawng thar a lo piang ve reng a, ṭawng ṭhenkhat a thi ve zel thung bawk ṭhin. Chu chu kan lo pawm thiam ve reng a ngai.
Ṭawng chungchangah ṭhahnem kan ngai a nih pawhin mi dang titîm zawng leh mi dang khei zawnga kan chet reng chuan mi tuina leh an ngaihven peihna te pawh kan tikhawbaw zo thei a, kan thiamna te pawh mi dangte tana chhenfakawm tur leh tiphur thei zawnga hman kan tum hram hram a ngai a ni.
- Sangzuala, Mizo Department, MZU