MIZOTE SÂP ṬHIAN HMASA BER Thomas Herbert Lewin (Thangliana) chungchang
Chanchin Ṭha luh hmaa Mizote mikhual pahnih Thangliana leh Zolûti
Kumpinu Sawrkar nena remna siam a, Chanchin Ṭha Mizorama a lo luh theihna tura kawng sialtu pawimawh tak mai Lt. Col. Thomas Herbert Lewin-a chanchin leh Mizo hnam chanchin hi lak hran theih loh turin a inzem chiat mai a. Hetah pawh hian tum lawk lem lovin sawi lan loh theih lohin rilruah a ri nawn tlut tlut a, ka han thai lang hmasa tel hram a ni.
Kum 1871 January ni 23-ah Haulawng lal Savunga leh a nau Kawlri lal Bengkhuaia ten Cachar phaia Alexandrapur thingpui huan an run khan thingpui huan enkawltu Scottish mi James Winchester leh a ina leng mek a thianpa George Seller kha an that tel a. A fanu kum 5 mi lek Mary Winchester erawhchu an pasaltha Thuama'n thah ve phal lovin, salah a man a (Pu Buanga leh mi thenkhat chuan kum 6 mi tiin an sawi). Chhungchungnunga'n Kawlri thleng a hawn a, a hnu-ah an lalpa Bengkhuaia'n kawlin, Zoluti tiin an ko ta a ni.
Mary Winchester nu (mother) kha Meitei niin, a hming chu Mira-i a ni a. Khatia Scottish hmeichhe naupangtê Mizo Lalte lak aṭanga chhanchhuak tura khawvela sipai chak ber an insingsak mup mup hnu khân British political officer Thomas Herbert Lewin-a khân inkâp kher lova Mary Winchester chhanchhuah dân dapin Thangluah Lal Rothangpuia chu ṭhianah a siam a. Chumi aṭang chuan Mizo hming phuahsakin Thangliana tiin an ko ta a ni. A tawi zâwngin, Rothangpuia chu Bengkhuaia hnênah palaiah tîrin Mary Winchester chu a han la chhuak ta kha a ni a.
Zolûti kha a nu anga amah enkawltu ber 'Api' tia a koh Khuangi nên khân an inngai êm êm mai a. Amah hruai tura lokal Rothangpuia hnênah chuan, "Api leh Apu an kal loh chuan ka kal duh lo," a tih tlat avângin eng emaw chen an kal pui a. A pi leh pute nên an inṭhen dâwn zînga an lungngaihzia leh hmuh an hrehawm zia chu mite hrilhfâk a tling a. An ṭah nasat zia chu a hnua ziaktu Pu Buanga chuan,
"An thinlung chu a keh sawm vek ang tih hlauhthâwnawm khawpin an ṭap nasa a, engkim kim taka ngaihtuahsa thlap, pitar fel takin amah thlahna thilpêk atâna a lo ken sa thlap artui pum chhum pawh chuan chu hmeichhe naupang chu a hnem zo lo a ni… Amah an lak hran lai chuan, 'Api, Apu min chhan r'u, min chhan r'u,' tiin mangang takin a au lawm lawm a ni,"
tiin a ziak a ni (JH Lorrain, circa 1936. Whilom Headhunters: The Story of the Triumph of the Gospel on the Lushai Hills. Unfinished MSS. Angus Library and Archive, Regents Park College Oxford, p. 24). Zolûti chu Sap sipai hotu Colonel Tytler-a’n January 21, 1872 khan Rothangpuia hnên aṭangin a la a, Tlabungah a hruai thla a. Chuta ṭang chuan Chittagong-ah chhukin, Kolkata lamah an phei a, tichuan Scotland-a pa chhûngte hnên lam an panpui ta a ni.
Tom Lewin-a kha Mary Winchester him taka chhan chhuak tûra sûlsutu leh hna ropui tak thawktu a ni a. Mizo Lalte ṭhiana siama, tharum thawh leh inkah ngai lo va, remna leh muanna hnuaia Rothangpuia hmanga sala mantu Bengkhuaia kut ata la chhuaktu kha a ni ngei mai a. Mahse, kum tam tak chhûng Mary Winchester chanchin kha a ngaihven zui lo va, a hre zui lo va, a hmu nawn leh ta hek lo. Mahse, kum 1881 khân Vailian hotupa Brownlow-a khan Thangliana chu Mary Winchester-i hming chu Royal Moray College-a zirlai hlawhtlingte zingah a hmuh thu a rawn hrilh a. A hnu fe kum 1912 khan Mary Winchester hnên aṭangin lehkhathawn a dawng nawlh a. A lehkhabu A Fly on the Wheel a lo chhiar thu leh kum 40 hnu-ah phar sâwm zinga mi, lâwmthu sawi nachang hre lo ang maia a inngaih thu sawiin,
"Huaisen taka thil tam tak i tihte, harsatna tam tak i pal tlang zawng zawngte, kei mi khawngaihthlâk tak min chhanchhuak tura i rilru hahna zawng zawng te avangin 'Ka lawm e,' ‘Pathianin malsawm che rawh se,' tiin lehkha ka lo thawn che a ni.
Pathian hian mak takin hna a thawk ṭhin a, Pathianin min hmangaihtu ka pa kha eng vangin nge min lâk saka min kal san tih kha zawhna ka neih reng ṭhin a ni a, mahse, tunah a chhânna ka hmu ta. Lusei ho chuan Pathian Thu an lo nei ta a, Kristian ṭha tak an lo ni ta a ni,"
tiin. Eng vang teh rêng nge ni Lewin-a khân Mary Winchester hmuh kha a duh tlat lo va, mahse, a nupui Margaret-i’n hmu turin a tur luih tlat avângin an in Parkhurst-ah lêngah an sâwm a. Mahse, a fanu Everest-i hnênah, "Mary Winchester kha thlah pawlh, mi induh leh chapo zet mai a ni, lênga kan sawm ta kha a pawi ka ti khawp mai, mahse, i nuin a duh tlat a," tiin a ziak a ni (Whitehead, J. (1992). Thangliena: The life of T.H. Lewin. Kiscadale Publications. pp. 416-418).
Pu Buanga pawhin Mary Winchester nên a puitlin hnu-ah vawi khat aia tam an inhmuh thu sawiin, Mizoten Chanchin Ṭha an lo hriatna tura Pathian belruat a nih dan mak tak avangin amah zahna chibai a bûk a. Mary Winchester ngei chuan a pi Khuangi tupa, Pastor Vanchhunga hnena lehkha a thawn dan heti hian a ziak a,
"My father's blood was the price paid for you Lushai Christians," (Ka pa thisen kha nangni Mizo Kristiante man atan pek a ni) tia a sawi chu, chu mi zahawm tak chuan lawmna leh lungngaihna inpawlh avanga mittui parawl kuang chungin a chhiar a ni,"
tiin (JH Lorrain, 1936. Whilom Headhunters, p. 26).
Tom Lewin – Thangliana tuchhuan ngana – Dr Anne Taylor nen
November ni 2, 2025 khan New Delhi-ah Anne Taylor, Lt. Col. Thomas Herbert Lewin-a tuchhuan 5-na nen inkawmna hun ṭha tak kan nei thei a, ka lawm hle mai. Anne-i nên chuan sawi tur kan ngah dun em avangin kan han titi mawlh mawlh a, ṭawng kan inchuh deuh bawk a. “Thangliana chanchin hi kan hnam chanchinah hian a inziah tlat avangin Mizo mipui zawng zawng hian kan ngaihven lo thei lova. Hun lo la kal leh zel turah pawh zirlai tam takin an la ngaihven zui reng dawn a. Engati nge chhuan nga zet hnuah chauh a thlahte hi kan hmuh che u?” tiin ka’n zâwt nghâl ngawt a!
Thangliana tunu, Anne-i pi Ursula (great-aunt Ursula), kha Tom Lewin-a lehkha hlui zawng zawng kawl ṭhatu a ni a. Ursula chuan Anne-i chu an tute zînga an chhungkaw inthlahchhâwn dân chanchin ngaihven bertu a nih avangin chu’ng lehkha hlui zawng zawng chu a hnênah hnutchhiahin, thuneitu leh enkawltu berah a ruat a. A pi Ursula-i ṭanpuinaa John Whitehead-a’n kum 1992-a Tom Lewin-a chanchin a ziak Thangliena: Life of T.H. Lewin, Amongst Wild Tribes of India's North East Frontier tih te pawh chu uluk takin a chhiar a. Mizoram tlawh a châk êm êm laiin Thangliana chanchin zirbingtu pakhat Anthropologist Wolfgang May-an kal phalna permit chu a hmuh theih a rin loh thu a lo hrilh avangin a tum buai ngam ta lo a ni.
“Tichuan, in pu lo chêttlatna leh khawsakna hmunte chu fangin, in han kal ta a. I la chau hle ang tih ka hria a, tin, thil tam tak la ngaihtuah zui tur i nei ang tih pawh ka ring nain, eng nge a pumpuia i tawnhriat leh hmuh dan min hrilh thei em? ‘’tiin ka zâwt a.
“Mizoram kan zin hi crescendo angin kan phûrna leh nuam tihna a sâng chho tial tial a. Aizawl phûr takin kan thleng a, Dampa te kan tlawh a, Lungleiah mi leh hmuh pawimawh hrang hrangte kan hmu a, nuam kan ti êm êm mai a. Tlabung kan thleng chiah erawh chu kan thinlung hlimna vawrtâwp kan thleng a. Kan ngampaa, mahni hmuna haw leh ang maiah kan inngaia, kan zin laia hun tawn sân ber a ni,” tiin a sawi a.
“Râl aṭanga ka hriatthiam loh tur, a hmuna ka lokal avanga ka hriatthiam tâk zîngah chuan Mizo mipui nunphung, mahni hnam inngaihsânna leh mîte thil dîla pan hmasa chi in nih lohzia te leh a tlangram leilung mawi leh mak tak mai nêna inmil taka in chên dânte chuan ka rilru nasa takin a luah a ni. Mizoram tlawhtu tumah an nun tihdanglam loh an awm ngai lo tiin ka ṭhian pakhatin min hrilh angin, kei pawh ka nun hi tihdanglamin a awm a ni (Nobody goes there without their lives being changed and I feel that my life has been changed),” tiin a sawi a ni.
British hunlai khan Tlabung hi ramdangmite Mizorama an lo luh ṭanna a ni ṭhin a. Amaherawhchu, India ram zalenna aṭang leh Pakistan nena inṭhenna aṭang khan ramri niin, khar a lo ni ta a. Chhim lam, Tlabung leh Lunglei te pawh Zosapte lo luh ṭanna leh zirna lama hmahruaitu an lo ni ṭhin a. Mahse, chung chu a lo tâwp tâk avângin khaw mawngping a lo ni chho ta tlat mai a. A thei apiang pêm chhuakin, Mizo khaw hlun ber pâwl kha hnam dangin an luah tam ta tial tial a. Sawrkar lam aṭang pawhin ngaihthah a hlawh a. Mizoten kan ram ṭha ṭha kan chân ta zêl a. Mizo fate chên duhna tûr leh an pêm luh belh hial duhna tura siam hi ram hmangaihtute hmalâkna tûr a ni tih pawh hi mi tam tak chuan kan ngaihtuah phâk kher âwm lo ve.
Anne-i chuan inthlahrung angreng takin, “Mizote hian mite hnêna pawisa in dîl ngawt ngai lova, tin, “sum leh pai lam i sawi ang,” in ti hmasa ngai lova. Mahse, Tlabung khua angte hi ṭanpui duh ta ila, eng thilahte hian nge ṭanpui an ngai nia hriat?” tiin min zawt a. Chutianga Mizo mipuite a pu Thangliana hriatrengna atana ṭanpui duhna thinlung a neih avâng chuan ka lâwm hle a. Ka rilrua thil awm ṭhenkhatte ka sawi nual a, December ni 8, 2025 khan video call-in kan inkawm chhunzawm hnu-ah hmalâk dân tur ṭhenkhatte kan sawi dun a. “United Kingdom lamah Thangliana Foundation (Friends of Mizoram) ka lo din ang a, nangnin Mizoram lamah Foundation dang in lo din bawk ang a, thawkhovin, hma kan la dawn nia,” tiin kan inthlah a. He thu bawhzui hian January ni 4, 2026 khan Tlabungah khawtlang hruaitu leh hetiang lama mi ṭhahnem ngaite nen Thomas Herbert Lewin Foundation chu a lo indin fel ta a. Hmalak ṭanna tur hrang hrang kan hmachhawp zingah hengte hi han târlang ta ila:
1. Zirlaite ṭanpuina – Lewin Foundation Scholarship fund siam: Zirlai ṭanpui ngaite ṭanpuina leh hmun dang an hmuh zau leh zirna hmun ṭha (exposure) an neih theihna tura scholarship fund siam.
2. Mi harsate Chhawmdawlna–Poverty Alleviation Fund: Mi harsa leh zual zawkte ṭanpuina fund siam.
3. Thangliana Memorial Archive and Library: Tlabunga PWD Inspection Bungalow hi kum 1872 kuma sak kha niin, Mizorama building la ding mêk zînga upa ber, PWD Inspection Bungalow hmasa ber a ni. A kawt tualah hian TH Lewin Hriatrengna Lungphun, Mizoram awptu hmasate kut chhuak kha a ding a. Tun hnaiah TH Lewin-a ṭhianpa Thangluah Lal Ropui Tangka Rothangpuia lungphun kha a ṭhiangin a ding bawk.
Tunah hian Tlabunga PWD Inspection Bungalow hi Mizoram sawrkar Public Works Department ta niin, an enkawl mêk a. Amaherawhchu, a building a hlui tawh a, enkawl lohin a awm a, a dinhmun a chhe hle. Ṭo thli vawi khatin nuai se, tlu chhe mai thei turin a la ding chang chang a. A tlûk chhiat chuan Mizorama Sâp kut chhuak ding hmasa leh upa ber hi kan chân mai dâwn a, kan din leh thei tawhin a rinawm loh. Hmanhmawh taka thawm ṭhat leh a original ang thei ber tura thuam ṭhat thuai thuai hi tihmâkmawh a ni a. Ṭhangthar la awm zêl tûrte tana lo vawnhimna kawngah thil tih theih ṭhenkhatte hetihian sawi hawng dawn ta ila:
i. He Inspection Bungalow building hlu tak hi a pumpuia enfiah a, chei leh thawm ṭhat (renovation and decoration) ni se. Chumi hnu-ah a hmanna leh hman dânte, leh a enkawltu department pawh thlâk hlawk (repossess and repurpose) ni thei se. Thangliana Memorial Archive and Library-ah repurpose-in, Art and Culture Department hnuiah awmin, full time archivist emaw librarian emaw dah theih ni se.
ii. A chhung hi lehkha hlui pawimawh dah ṭhata tarlanna leh lehkhabu dahna Archives leh Library atan a bîk taka chei ṭhata, buatsaih ni se.
iii. Library hi Ministry of Culture hnuaia Raja Rammohun Roy Library te hnenah recognition leh Fund te dilin a enkawl dan tur ruahman ni se. Archivist/Librarian fulltime worker awm thei ngei se. YMA Library te nen pawh ṭanho dan zawn ni se.
iv. Lewin chhûngkaw lehkha pawimawh zawng zawng hi London University, Senate House Library-ah The Lewin Family Papers tiin an vawng ṭha a, bawm 15 lai a awm. Zirbingmite tân en leh chhiar theihin a awm a. Thlalak lâk chhâwn leh lehkhabua chhuan chhâwn chungchângah hian an chhûngte phalna lâk a ngai ṭhin a. Chu phalna hmingziak hnan ṭhintu chu Lewin-a tunu Dr. Anne Taylor hi a ni. Anne-i hian heng lehkha pawimawhte hi Mizo researchers te tan a rawn donate thei dawn a ni.
v. Mizo History-a lehkha hlui leh pawimawh hrang hrangte pawh lâkkhâwma, researcher-te Tlabung hmun ngeia kal chilh a, zirbingna hun, hmun leh material te a awm theihna tura hmalâk ni se.
vi. A kawt tualah hian Thangliana Lung leh a ṭhianpa Thangluah Lal Rothangpuia Lung a awm avang hian a hlu zual zel dawn a. A hmunhma hi Recreation Centre-ah hman ni se. A remchan dan angin Café pawh awm nghal se. Khawtual mi, khualzin, ṭhalai leh naupang tan pawh intihhlimna hmun ṭha tak a ni nghâl bawk ang.
4. Ecotourism tihhmasawnna tura hmalâk:
Tom Lewin khan Chittagong Hill Tracts hmunpui kha Tlabung hmunah sawn chhovin, Mizo awmte’n Tlabung luipui phai ruam thlir thlâk theihna Sîrte tlângah inte thawveng an sak sak chu Uncle Tom’s Cabin tiin a vuah a. Helai hmun hi mite tlawh pawh theih tûra kawng ṭumte siam ṭhain, khualzinte tân tlawh manhla tak a ni dawn a ni.
Tlabung hian Mizo hnam chanchin (history)-a thil awm hmasa ber eng emaw zât a nei a, chungte chu:
1. PWD Inspection Bungalow hmasa ber
2. Thangliana Hriatrengna Lungphun
3. Mizorama Hospital hmasa ber
4. Mizorama Police Station hmasa ber
5. Mizorama Post & Telegraph Office hmasa ber
6. Mizorama motor kawng hmasa ber chhinchhiahna–WB Oldham Inscription
Hengte hi theihtawpa ṭhaa enkawla, ṭhangthar la awm leh zêl tûrte tâna venhim hi Zoram mipuite mawhphurhna leh tihmâkmawh a ni a. Hetiang lama mithiam leh tui mi zawng zawngte chu theihtawpin i thawkho teh ang u tiin kan insawm a ni.
(Rema Chhakchhuak hi Thomas Herbert Lewin Foundation Consultant a ni. Email: thlewinfoundation@gmail.com).
- Rema Chhakchhuak