Written by
- VS Ralte

SCHOOL PROVINCIALISATION CHUNGCHANG

School Provinciali-sation tih hi Grants-in- aid School, Deficit/Ad-hoc Aided School te sorkar school-a daha thawktute Government service-a sengluh (absorb) hi a ni kan ti thei ang. A chhan chu Sorkar hian mipuite zirna ṭha pek hi a tih tur a ni a. Zirna ṭha mipuite'n an dawn theih nan school leh zirtirtute a pek a ngai a ni. Mahse direct-in sorkar school a dinsak mai theih ṭhin loh avang leh khawtlang mipuiten an mamawh tawh si avangin, khawtlang mipuite school a dintir phawt a, tanpuina Grants-in-aid for general maintenance of Schools te a pe a, chumi hnuah chuan school chu laksak (provincialise) lehin thawktute a chhawm (absorb) zuisak ta ṭhin a ni.Hei hi India ram State tam tak kal dan a ni a, a la ni mêk zel bawk a ni.

A khât tawka Ad-hoc/ Deficit Grants-in-aid schoolte provincialise hi ramin hma a sawn a ni tih lantirna leh sorkarin public interest a ngaih pawimawhzia lanna a ni a. Sorkarin hmasawnna leh mipuite hamṭhatna tura tih tur a lo chhawp tawh hlenchhuahna a nih avangin Provincialisation of School leh Provincialisation of Services of GIA School employees kalpui hi sorkar ṭha tehna sang tak a tling a ni.

Tun hnaiah Sorkar hotu liante aṭangin thusawi maksak tak tak school provincialisation chungchangah hriat tur a awm a. Chungte chu :

(i) School Headmasterte hi promotion posts an ni a. Ni khat pawh Govt School-a la service lo chu Govt.school Headmaster-a chhawm theih a ni lo, tih te;

(ii) School provincialise hi kalpui a nih chuan open advertisement chhuah a ngai ang, chuti a nih loh chuan India Constitution Article 14 leh 16 kalh a ni ang tihte leh a dangte pawh.

Kan ṭhenawm State Assam sorkar chuan school provincialise rules a neihah chuan Venture Schoola thawktute chu Government school-a an counterpart postah chhawm theih turin teacher leh Headmaster mai pawh ni lo, Principal thlengin a ti thei vek a.Chuvang chuan Sorkarin school a provincialise hian thawktute an qualified phawt chuan State sorkar hi Govt.service-a sengluh chungchangah chuan a thu hle a ni tih a chiang. Tun hmaah pawh hemi chungchangah hian Court hialin thu a lo dah tawh bawk a ni.

Mizoram School Provincialise Rules han en hian Conditions for Provincialisation hi a hmaa mite kha tun huna hman atan chuan an khirh em em mai a. A bikin thingtlang schoolte tan a ni lehzual bik awm e. Enrolment hi 30 students in a class multiplied by no. of classes tih a ni a. Hei hi thingtlang school tam takin an pha lo nasa a. He danin urban leh rural-a hrut rual tawp hi a fuh lo a ni. Kha'ng hun lai sorkar pawh khan an zawm thei lo va. Power to relax hmangin an neutralise a, tuna Govt school kan neih tam tak hi chû'ng aṭanga lo chhuakte chu an ni. Dan hi a chang chuan fet deuh taka neih a ṭul rualin, mipui tlak rualna tur leh sorkar hmasawnna hnathawh an chhawr tam theih dan kawng zawnga her rem hi a ṭul fo ṭhin a. He dan- School Provincialise-na tura ṭul- school enrolment tehna hi khawpui leh thingtlang leh school stage hrangte tehna hranga thliar hran an ṭul a ni. Entir nan :

(i) Higher Secondary School– Urban-ah 150 chin leh Rural-ah 100 chin. A chhan chu HSS chu High School eng emaw zat feed an nih avangin.

(ii) High School hi Urban-ah 60 students leh Rural-ah 30 students ni se. Middle School 1/2 feed an ni tlangpui.Khawpuiah feeder an ngah deuh.

(iii) Middle School hi Urban-ah 60 leh Rural-ah 30. Primary 1/2 feed an ni tlangpui.

Tuna Govt MS leh Govt.HS ho-ah hian heng minimum enrolment criterion hman mek pha lo hi an tam em em a. HSLC Candidate 10 nei tling lo pawh an awm nuk a. Zirlai 30 nei tling lo pawh an awm nual zel a nih hi. Chutih lai chuan tuna Ad-hoc School tam tak hi chuan HSLC Candidate pawh 20 chuang an lo nei fur hlawm tawh a. School naupang pawh 30/40 chuang nei thingtlang khuaah pawh an awm nual a. Khawpuiah phei chuan 60 chuang nei an awm nual ang. Chuvang chuan Ad-hoc School te hi dinhmun sang zawka hlankaia thawktute an anpui Govt School Headmaster leh teacher-a dah hi an phu em em a ni.

Khawpui leh thingtlang hi kan inthlau em em a. Zirlai tam lam tehna inang hmang tur chuan thingtlang khaw tam ber hian engti zawng mahin Govt school neih hi a theih loh ang. Chutih rual chuan khawpui duh leh neih ang Govt. school leh Govt. teachers leh staff te, Gazetted Officer te an mamawh ve tho si. Heti chunga Sorkarin khawpui leh thingtlang inang tura enrolment strength beiseia Condition for Provincialisation a la siam hram a nih chuan sorkar hi khawpui sorkar chiah a ni ang.

Mizoram sorkar hian kum 2003 leh a hmalamah khan khawtlang Deficit School zawng zawng a provincialise vek tawh a. Khaw te tak te te School thlengin a hmaih lo. Kohhran School chiah deficit Aided-in an la awm a. Kum 2008 khan 1997 kuma Ad-hoc Aided Schoola hlankaite khawtlang school chu a provincialise leh vek a. Hemi kuma Ad-hoc schoola hlankaite erawh chu tun kum 20 dawn thleng hian a la provincialise miah lo a ni. Thawktute pawh Selection Grade-ah an kai thuau tawh a. A ṭhen kut bul ang maiin upat hnuah hum chhuah nei lovin an retire a, a ṭhen an chhungkua hnutchhiah tur nei lovin thlafam an chang bawk a. Hetianga kum 20 dawn khawtlang ad-hoc aided school te provincialise thei lova Mizoram Sorkar ve meuh a awm reng mai hi a makin zirna ngaih pawimawh dan a nepzia leh, people's interest leh dignity a kalpui ṭhat lohzia a lang chiang viau awm e. Sorkar kalta Congress kum 10 leh MNF kum 5-ten provincialise an ti miah lo kha an ngaihtuah chiang lo a ni.

Ramin hma a sawn rualin mipui pawh kan pung chho ve zel a. Chumi mil chuan zirna in tihpun, tihhmasawn leh tihchangtlun pawh a ngai ve zel a. Thawktute pawh hmasawn theia daha rahbi thar rahtir a ṭul ṭhin tih kan ram politician-te hian an hmuh fuh a ngai a ni.

Kan sawi tak ang khian School Provincialisation hi dan(rules) fel tak nen kalpui a lo ni tawh ṭhin a. Mahse rules-te chu hun lo kal zelah a relevant tawk lohna lai a awm ṭhin avangin siamṭhat(amend) emaw, dan thar duan a ngai ṭhin a. School chuan zirlai chuti zat chu an nei tur a ni tihte awmin condition siam a ni ṭhin. Chutih rual chuan khawtlang school ad-hoc aided-a awmte hi provincialise tura chhawp an ni a. Tun dinhmunah phei chuan thingtlang khua pawh High School nei loa ram an awm tawh lo. Chhungkaw 100 chunglam chenna chuan an nei deuh vek tawh a nih hi. Hetiang a nih lai hian sorkar chuan Govt.school tur chungchangah ngaihtuahna a hman chian a ṭul hle mai. Khawtlang Ad-hoc Aided School zawng zawng a provincialise thei dawn a nih chuan a ṭhaah ngai ila. Adhoc School zing aṭangin a thlang dawn a nih chuan enrolment criterion hi thingtlangah dan awmsa zat vea a tihhniam a ṭul a. Thingtlang khua pawh chhungkaw tam dan leh mihring tam dana thlir ngei a ngai a ni. Khaw lian zawk School aia khaw te zawk School thlan nulh hi an lo ching tawh ṭhin a. Chhungkaw 300 chenna khua leh vote nei thei pawh 900 chuang awmna phei chu Ad-hoc Aided School an la nih phei chuan provincialise ngei a ṭul tawh hle a ni.

Chutih rual chuan khaw tê leh zirlai nei tlem school te hi dan aṭanga thlir chuan, provincialise ni hmel an hmuh ve theih dawn loh avangin school ni lovin thawktute zawk provincialise ni se, seniority cum performance basis-in employees-te provincialise ve se. An hmun ruak kalsanah Samagra teacher-te dahluh ni se, Samagra hmun ruakah Casual Teacher-te dah leh ni se, Casual Teachers Post ruakte hi a thara lak ni leh se, Ad-hoc Aided tiha Aided tih hi awm tawh lo bawk se. Hetianga a tahtawla hmasawnna hian teachers ethics pawh a siamṭhain, beiseina nung leh nuam tihna a siamsak mai bakah employment generate-na ṭha tak a ni thei dawn a ni.

- VS Ralte