Kan ram hmelma HIV
Mizorama natna lar tak pakhat, kan ram min rûntu, kum tin mai kai thar an pun zelna chu HIV a ni. Scientist-te chuan kum 1930 vela West Africa ram vak mite’n Chimpanzee an kahna aṭanga lo darh zel niin an sawi. Mizoramah pawh kum 1990 khan HIV hrik hmasa ber an hmu chhuak a, zual lam kan pan zawk. Tun dinhmunah Mizoram hi HIV prevalence rate-ah India rama a sang ber a ni mek a; pahnihna Nagaland (1.36%) let hniha sang kan ni a, a pathumna Manipur (1.06%) let 2.5-a sang kan ni bawk. Kum 1990 aṭangin Mizorama HIV kai tawh mi 32,994 an awm a (a zât chiah hi a danglam leh tawh mai thei). Kum 2024 April aṭanga kum 2025 November thla thleng khan Mizoramah HIV kai thar 3,257 lai hmuh chhuah thar a ni a, kan state a têt ngaihtuahin kai thar kan tam hle mai. Dr. Jane Rinsangi chuan HIV kai zawng zawng 97% hi chu inven theih a nih thu a tarlang a, Mizoram chu India rama HIV/AIDS venna leh enkawlna lama thawk ṭha ber 5-na a nih mek thu a sawi bawk.
HIV hi natna hlauhawm tak ni mah se, awlsam taka inkâi chhâwn theih chi a ni lo. Chen ho vâng te, sahbawn inhman ṭawm, towel inhman ṭawm, mi thil khawih hnu khawih vâng te, khuh aṭang te, mut puan insin ṭawm te leh kawr inhak ṭawm tih vel aṭangin a kai chhawn theih loh a. Sex, thisen thianghlim lo dawn aṭang te, syringe inhman ṭawm leh, raipuarin a fa a kai chhâwng thei a ni.
Mizoram hi Kristian zaah za tia inchhal ṭhin kan ni a, tûnah tling tawh chiah lo mah ila, Kristian hian majority kan la hauh pha va va tho. Kristian chhungkua aṭanga sei lian inti tam tak chênna ram a ni. Mahse, kan Kristianna hian sual huatna min neihtir chuang si lo a, Mizoramah hian sualin bu khuarin a ngampa em em a. Sualna chi hrang hrang a tam em em a, zu leh drugs hman sualna te, mipat hmeichhiatna hman khawlohna te a hluar em em. Heng vang hian HIV kai kan tam phah a ni.
Hmanlai Mizo ṭhalaite kha chuan ruihtheihthil tih an neih awm kan hre ngai lo. Tlangvalte'n zu an in pawhin an ruihpui ngai lo kha a nia. Tunah erawh chuan tleirawl leh rawlthar an nih lai aṭangin tih theih zawng zawng an tem chhin emaw ni tih tur a ni. Rei lo tê-ah a bâwihah an tlu lut ṭhin. Ruihhlo tihna chuan sual dang a hring chhuak a, sual dang tih an awlsam bik niin a lang. A tlangpuia chhûtin ruihhlo tite hian sex hman pawisak lohna an nei lian hle a. Hmeichhe tam tak mipain an hrâi rûi tê tê a, an khawih chhe ṭhin tih te pawh kan hre vek awm e. Ruihhloah pawh inchiuna hriau inhman ṭawm aṭangin kai an tam hle.
Mizo khawtlang nun leh chhungkaw inkaihhruaina hi a zalen a, hei hi HIV kai kan tam chhan pawh a ni thei awm e. Chhungkua aṭanga bul ṭanna hi a pawimawh hle. Rawngbawlna leh eizawnna avangin nu leh pa tam takin chhungkua an uaplum hman meuh lo a. An tu leh fate an thlah zalen em em a, nu leh pa uaplum loha an khawsak tam avangin thil ṭha lo tih chhin an ching a, sualna khurpuiah mi tam tak a hnûk lût thin. Sum leh pai hausakna ûm avanga fate uaplum hman lo a, thlah zalen lutuk hi a ṭha lo hle a ni. Rawngbawlna pawh hi pawimawh hle mah se, chhungkuaa fate aṭanga a hlawhtlin loh a, an fate sualna khurpuia an tluk luh chuan pawn lamah rawngbawlin chhuak zan tin mah se, an rawngbawlna a hlawhtling mawh viau ang. Chhûng inkhawm, chhungkaw chaw ei ho, chhungkuaa titi ho leh intihhlimna neih khât a, nu leh pa min zîmtu an awm loh chuan sual hi a ngampa khawp mai a, ho tê aṭanga bul ṭanin sualna khurpuiah mi a hruai lut ṭhin. Chhungkuaa thil tih ho tam te, a rual tlanga chaw ei ho te, nu leh pate'n fate uap tam hi a ṭha em em a ni.
Nu leh pa tam tak mahni fate sualna zêppuia ṭan tlat an awm ṭhin. 'In fapa/fanu kha chutiang chuan a awm' tih duhsak taka hrilhtute chuan huat an hlawh lêt hlauh a. "Ka fain chutiang a ti ngai lo " tiin an ṭang ṭâng ṭâng thin. Nu leh pa tam tak hian an fate hi in chhûnga an khawsak ang diak diakin pawn lamah an khawsa lo tih hria se, mi thusawi awih nghal zêl chu a tih chi kher loh ang a, mahse, fate enthlak nan hman phah se la a ṭha. Nu leh pa tam takin an fate sualna an ṭan ṭhin avâng te, ti lo tura an ngaihna te avangin kar lovah an faten sualna khur thûk an rap hman ṭhin a, an hriat chhuah meuh chuan an tlai zo tawh a, tih vak ngaihna an hre tawh ṭhin lo. Sualna lian tham an rah hma ngeiin tih theih an nei a ni.
Ṭhiante hmaizah vanga thil sual tih ve mai hi a awl riau. Ṭhiante'n, "Kan kâwm ve tawh lo ang che," an ti a, an kawm tawh loh hlauhna avangin mi tam takin thil sual an ti ṭhin. ‘Pa lo bîk’ an tihte chu an la nâ a, thil sual an tih phah ringawt zel. Ṭhiante kawm tawh loh nih te, pa lo bîk an tih te chu ngaithla liam ve mai mai ila. Thil sual tih loh ngamna hi a huaisenthlak zâwk. Pathianin ṭhian kawm tur tam tak a la hûng fer fur a ni tih hre râna fing taka nun hman thiam hi a ṭha a ni.
Tu pawh hian thil tih chhin châk kan nei vek a, ruihtheihthil tih châkna te, sex hman châkna te kan nei. Vawi khat tem chhin hian a hnu zelah tih leh duhna a hring a, sual tam tak hringin ngawlveina ruamah min hnuk lût ṭhin a, tih chhin loh hi a him ber.
Khawvel a changkang zel a, Mizoramah pawh khawpui mai ni lo, thingtlangah pawh hmasawnna hmuh tur tam tak a awm chho zel. Tun hma pi pute hun lai chuan a hmei a pain awm âwl an nei ngai lo a, tunlaiah chuan ṭhalai awm âwl kan tam tak hle. Hmanlai angin tih tur a tam tawh lo a, khawl hmang tein awlsam takin thil kan ti zung zung a. Internet khawvela kan thil hmuh leh hriatte hian kan rilru a hruai nasa thei hle. Ṭhalaite'n social media kan khawih nasa a, engkim mai hi kan hmâi pawh tiat lo mobile phone-ah a awm vek a tih theih awm e. Phone hian thil ṭha tam tak pai mah se, ṭhat lohna a ngah em em. Tleirawl/rawltharte hun âwl ngah lutuk, ṭhian kâwm tam lo, infiam ngai lo, lehkha chhiar ngai em em lo, phone khawih nasa te hian Instagram-ah reels sexy tak tak an en aṭangtein an zauthau a, porn en mai pawisak lohna pawh a hring nghal mai ṭhin. Porn en nasate hian sex hman châkna an ngah a, remchang an hmuh chuan an kal pêl thei lo a, an tlu nge nge. Naupang têin sex hman pawisak lohna a nasa êm êm a, tunlai ṭhalai tam tak chu ngaihzawng kawp kual dêm dûm an tam a, sex an hmanpui theih chu an hmanpui hmiah hmiah a, HIV kai theihna chance a sang a ni.
Mizoramah hian chhungkaw keh chhia an tam hle mai. Chhungkuaa thu ṭha hrilh a, zilhhautu nei lo tam tak an awm a. Anmahni tlat tlatin an tla ve tawp mai a, sual tihna chance an nei sâng bik a ni. Ruihhlo bâwiha tâng te, inzuarte hi chhungkaw kehchhia aṭang hian an tam niin a lang. Hêng te avâng hian HIV hrik a darh chak hle.
Khawvel changkang zelah khawsak a sâng a, duh leh mamawh kan nei tam telh telh a. Hnathawk ṭha peih lo, thil tui leh a ṭha apiang duh ve site hian awlsam taka sum thawh chhuahna dapin an inzuar a, condom hman nachang hre lo tam tak leh hman duh lo hrim hrim tam tak an awm. HIV darh chak chhan zinga mi a ni. Ṭhenkhat chu chhungkaw kehchhia ni kher lo, chhungkaw pangngai taka mite pawh an ni thei. A bik takin thingtlang lam aṭanga khawpuia awm zingah hian nu leh pa chhûngte hmuh phâk lohva awm intih vangin mi tam takin pawisak an nei lo a, an duh duh danin an khawsa mai ṭhin.
Awlsam taka thiltih hi a ṭha tluantling lo a, taima taka thawh chhuah hi uarin inzirtir a pawimawh hle. Thingtlang mi chu HIV laka fihlim tura ngaihna hi khawpuia chêngte ai chuan a sang zawk a, mahse, a dik thei tawh bik lo. Kan inzar pharh nasa tawh em em a, thingtlang nula leh tlangval khawpuia zirlai te, hna thawkte an awm suau suau a. Khawpuiah nu leh pa hmuh phâk lohnaah an awm avângin sual kawngah mi tam tak an tlan a, inzuar tam tak an awm a, inzuar kher lo bialnu bialpa ten sex an hmanpui theih reng an awm bawk. Khuaah an haw chuan khawpui lama an khawsak dan chu tu vak mahin an hriatpui lo a, mi ṭha tak hmuhin an hmu vek ngei ang. Thingtlang mi ve tho an nih avangin HIV an kai theih ring lo tam tak an awm a, hlauh enah pawh an en lo va, in-test loin thlamuang takin an awm a, nupui pasal neih hnuah an nupui pasalte an fanaute hnênah natna an kai a nih hlauh chuan an thehdarh nghal tihna a ni. Hei hian thingtlang pawh an fihlim bik tawh lo niin a lang. Ram, chhungkua, kohhran, khawtlang tan hian HIV laka mahni dinhmun inhriat aiin inhriat loh hi a hlauhawm hle a ni.
Ruihtheihthil ti kher lo, mi fel tak anga kan hmuhte pawh hian thlêmna an tâwk vek tho. Ṭhenkhat insûm thei an awm laiin, insûm thei lo a tam zawk an ni. Ruihtheihthil leh sualna kawng danga insûm thei takte pawh hi sex-ah an insûm thei lo ṭhin a, an tlukchhiatna bul pakhat a ni. Mihring a tuate pawh hian thlêmna kan tâwk vek a, kan chhân lêt dan leh hmachhawn dan hian thui takin kawngro a su. Kohhrana inhmang tak tak mi piangtharte pawh hian thlêmna an tâwk nasa a. An chhân lêt dan azirin ṭhenkhat him taka an awm laiin ṭhenkhat erawh chuan natna an kai phah a, indawm kun tlawk tlawkin hrehawm tiin hun an hmang a ni.
Kohhran leh khawtlanga a kul a tâia inhmang, bial zaipawl member-te pawh hian biak in chhûngah an chanvo ṭha takin an hlen ve ngei mai, mahse, pawn lamah sex hman ve mai, zu in ve mai te an pawisa chuang lo. Kohhran leh khawtlanga inhmang tak tak sual kawng zawh hi a rukin an tam hle. Condom hmang loa an mutpuite HIV postive tih an hriatin anmahniah inrinhlelh karna leh rilru nuam lo takin awmtîr mah se, kohhrana an inhmanna avangte chuan, "Lo positive thut ta ila, kohhranah a kul a taiin ka inhmang sia, bial zaipawl member tana HIV positive nih chu mi min hmuh dan tur ka ngaihtuahin in test ai chuan ti hian engmah hre loin awm ila, kan mualpho lo a, a ṭha zawk," tia innghat an awm ṭhin. An in-test duh si loh avangin HIV an positive a nih chuan anmahni taksa hriselnain a tawrh phah a, inenkawl loa an awm char char avangin an taksa hriselna nasa takin a tlahniam a, HIV aṭangin AIDS-ah an chuangkai a. Rihna tlahniam, ruhkawl hlang, an hmui leh ka (mouth) pân chhuakin tui in zawng pawhin na an tih ṭhin bakah an mutpui ṭhin mi hrang hrangteah an kai darh ve zel tihna a ni. Kohhran leh khawtlanga inhmang tak takte hi an insum thei lo a nih pawhin condom hmang hrâm hrâm tura inzirtirna hretute an nih laiin an hmang duh ngai lo a, anmahni mai bakah an mutpuite hnênah natna an thehdarh zêl tihna a ni. Insûm thei ngang lo tan condom hman hi a ṭhain a pawimawh hle. Anmahni tan chauh ni lo, an mutpui ṭhinte tan pawh an natna hri vei te hre tlâng se la, in-test hi zahah la lo se. Test hi hri kai tan emaw kai lo tan pawh mahni dinhmun inhriatna a nih avangin a ṭha hle a ni. An positive a nih pawhin ART centre-ah damdawi a lâk theih a ni tih hria se la, inhriat chhuah hmâa inenkawl ṭhat chuan a tih dam theih a ni tih te hria se la, an tan thlamuanna petu a ni thei.
Mi tam tak chu harsatna an tawh vang te, an beisei ang an hmuh loh vang te, an lungawi lohna chu ruihhlo tihnaah an tlâk ta thin a. An nih châk tak nih theih loh vang te , an beisei ang taka thil a thlen theih loh avangin Pathian hi a awm tak tak lo a ni ang, ka inkhawm tawh dâwn lo, ka ṭawngṭai tawh dâwn lo te tiin sual kawngah an tlan a; ruihhlo tih mai te, zan rei tak taka inzuar thinte dawrin an mutpui mai a. Hun a lo kal a, mi pangngai ang loin an lo awm phah a. An taksaah nawmsam lohna an nei a nih pawhin an in test buai vel peih lo a, ṭhenkhat chuan in test nachang an hre lo a, an tuar tlawk tlawk mai a. Mi tam takin ruihhlo an tih chhan chu eng pawh ni se, a tirah nuam viau angin lang mah se, a nuam tluantling tak tak lo a, harsatna leh hrehawmna siamtu a ni.
Nulat tlangval hre ṭha hman lova naupang têa nupui pasal neih hian nulat tlangval an kham lo a, nula/tlangval anga lan an châk thin. Mi nu,, mi pa han kawp mai te, nula/tlangval kawp mai pawh pawisak lohna an nei ṭhin. Nupa nuna lungrual lohna hian mipa dang emaw, hmeichhe dang emaw mutpui châkna an neih phah a, nupa nun hi inlungrual taka hman tura tih a ni. Nupui nei reng chunga hmeichhe dang mutpui te, pasal nei reng chunga mipa dang mutpui ching an awm nuk mai. Condom hman nachang hre lo tam tak an awm a, a bik takin thingtlang lamah phei chuan hmang an awm dâwn em ni aw tih tur a ni.
Khawpui mi leh thingtlang mi kan inchen pawlh nasa a, thingtlangah pawh khawpui mi driver-te an thleng fo a, chûng ho chuan vawi hnih khat khawtual mi sex an hmanpui khan HIV kai an nih chuan an kai darh nghal thei. Thingtlang mi khawpuia zin ṭhin, a bikin tlangval leh pavalai zingah KS dawr ching an awm ṭhin a, khuaah an haw a, an nupui te, an bialnu te an hmanpui leh mai a. HIV thehdarh heihna chance a sang em em a ni. Nupui pasal nei lai te, bialnu bialpa nei lai an nih ṭhin avangin in-test nachang hria pawh ni se an duh lo a, HIV postive nih chu mualphothlâk tlata hriatna an nei nasa êm êm. An kawppuite rilru tihnat hlauhna te, chhungkuaa buaina a punlun an hlauh avângin an in-test duh ngai lo. An dinhmun a chhe em em a ni.
Nu nau pai positive chuan damdawi eia a inenkawl loh chuan a fa lo piang tur pawh chuan HIV a rawn kai ve thei a, in-test a, mahni dinhmun hriat chian hi mahni tan mai ni lo nupui fanau tê, bialnu bialpa te tan a thlamuanthlâk em em a ni. In test nachang hre lo te, in-test zak tlat te avangin mi tam tak, HIV laka fihlima inngaite pawh an rin loh deuhin a rukin natna hrik an pai thei. Mahni dinhmun hriat chian a pawimawh a, mahni dinhmun hre lova awm hi a âtthlâk a, a hlauhawm a, a zahthlak a ni tih hi hriat a ṭha.
HIV laka mahni dinhmun inhriat chian hi mi tam takin an zah nachhan chu, kohhran leh khawtlang dem an hlauh vâng te, nupui fanaute leh chhungkuaah buaina a punlun hlauh vângte a ni hlawm. Chûng chu hlauh chi pawh a ni lo. Nunna hlu tak, lei leh vân siamtu chauhin a pêk theih hi ngai pawimawh ila, in-test hi uar deuh deuh ang u. HIV laka mahni dinhmun inhriat chian aiin inhriat loh a hlauhawm zawk a ni tih hre ṭheuh ang u. Mahni dinhmun hre ngam tûrin inbuatsaih ang u.
HIV hian kan ram min rûn nasa a, chhungkua, kohhran, khawtlangah leh zirna in thlengin tun aia nasa lehzualin inzirtirna nei uar ila. Tha thlah loin bei hrâm hrâm zel ila, engtik ni-ah emaw chuan lei leh vân lal ber ṭanpuinain kan la hneh ngei ang. HIV kan do hian ram leh hnam humhalh kan ni tih hria ila, kan ram tân i ṭang sauh sauh ang u.
- P. Vanlalchhanchhuaha