Written by
- Kawlchhawna Ralte
8798764113

Pasalṭha Vanapa thihna hmun thua indona ralthuam

Pasalṭha Vanapa kha Lalsavunga aṭanga a thlah Liankhama thlenga an mi duh tak, an khawnbâwl upa min, khawtlang mi pawimawh ber zinga mi a ni. A thihna hmun thua thu dik hretute sawi dan hi uluk takin lo chhiar teh u le.

1. Chêmtheri: Ani hi Tualtea Vanhnuailiana a awm laia a awmpui a ni a, Champhai aṭanga Liankhama indangin Zawlnghak thlengin a chhawm a. Zawlnghakah sakei hliam zìm a ni a, chu chuan Vanapa fapa naupang ber Ralduha a seh hlum a. Vanapa chuan a vanglai a ngai hle tih hriat takin, “Eng mah lah kan ni tawh si lo va, tha chu a va na duh tak em,” a ti vawng vawng ṭhin tih thu hretu a ni a, Lalman Sap (RB McCabe) leh Liankhama ten remthu an sawi laiin Vanapa’n lal leikapuia dingin a lo thlir ve lai pawh hmutu leh hretu a ni. Tin, Vanapa kutphah lehlam chu silai muin a hliamna a ni awm a, a dam hnuah lehlam aiin a hlai deuh bik a, chuvang chuan Zawlnghak naupang ṭhenkhat chuan ‘Ka pu kut phêk’ tia an koh mai ṭhin thu te nen, a mo Lalluti (Vanapa tunu) hnenah a lo sawi a. Lalluti hi 1992 kum tirah kawmna neih a ni a, a thu sawi chu tun thleng hian vawn ṭhat a ni. Chemtheri hi kum 103 mi niin 1947-ah Aiduzawlah a thi a, Lalluti pawh kum 103 bawk niin 1992-ah Aiduzawlah bawk a thi.

2. Hrangkima: Liankhama fapa a ni a, kum 1951/1952 lai khan Aiduzawlah lal a nih laiin a leikapuia tlangval awm pute–S. Rokhuma, Ṭhaliana leh Chawiliana te hnenah, “Zawlnghakah khian Vanapa thlan a awm a, nangni tlangvalho hian han chei ṭha u la, a lungte phun ṭhain chhinchhiahnate han siam ta che u,” tiin a lo sawi a. A sawi hun hi tlai ni tlak dawn hnaih, Salvation Army sapin thu a sawi lai ngei a nihzia Pu S. Rokhuma thuziak, ‘Zawlnghakah Vanapa thlan a awm alawm’ tih thu-ah hmuh a ni. Pu S.Rokhuma hi kum 2014 December thlaah Dawrpui Vengthar, Aizawlah a thi.

3. Aitlangi: Zawlnghak awm laiin kum 13-a upa a ni a, Vanapa hmutu a ni. Kum 1961 leh 1962-ah a zâwnin Zawlnghak hi lo atan neih a ni a. Zanah an bâwkah a fapa Pu Lalhnuna leh a ṭhiante’n hmanlai pasalṭha chanchin an sawi a. Vanapa chanchin an sawi lai chuan, “E, Vanapa thlan chu khuti laiah khuan a awm alawm,” tiin a kutin a lo kawhhmuh a ni. Pu Lalhnuna hi kum 94 a ni a, Rabungah a awm a, a la inkhawm thei; a phone no. chu 6909565105 a ni.

4. Lalkaii: Zawlnghak sangkhuaa lo awm ve tawh a ni. Ani hian “Zawlnghaka kan awm laiin Vanapa te chu veng chhak lama awm a ni a, puankawp sina ni lum a ai hi ka hmu ṭhin,” tiin a tunu Pi Rodaii hnenah a lo sawi a. Ngopa Tualbungah a thi. A tunu Pi Rodaii hi NE Khawdungseiah a awm a, ni 12.4.2017-ah a inah kawm a ni a, chutih laia a phone no. chu 8413823961 a ni.

5. Chawngkili: Ani pawh hian, “Zawlnghaka kan awm lai chuan pasalṭha Vanapa a thi a, a thih ni-ah chuan mi an tam khawp mai a, a lung pawh lung mûm lam deuh an phun mai niin ka hria,” tiin a vahpa Pu C. Bawlkunga hnenah a lo sawi a. Hmunhmelṭha-ah a thi. Pu C. Bawlkunga hi Champhai Venglaiah a awm a, ni 22.4.2017-ah kawm a ni a, a phone no. chu 9862680246 a ni.

6. Chawngrivungi: Ani pawh hian a tupa hnenah, “Zawlnghaka kan awm lai chuan pasalṭha Vanapa te pawh an awm ve a, Zawlnghakah kan awmho a ni. Saizahawla pawh a lo zin a, a chak khawp mai,” tiin a sawi. Hualtu-ah a thi. A tupa Pu C. Zahnuna hi ni 16.3.2018-ah kawm a ni a, kum 75-a upa a ni.

7. Tlanchîna: Zawlnghak tlangval inbuan chak zinga mi a ni a, Vanapa hnung zuitu pasalṭha ve bawk niin, Zawlnghak awm laiin Ngur lal fanu Saihnuni nen an innei. Ani hian, “Vanapa chu pasalṭha huaisen, lal daingul a ni a, Zawlnghaka kan awm laiin upa tawh tak chungin pasalṭhaho ram chhuak bûk nghak turin a kal ve,” tih thu chu a mo Chalruali hnenah a lo sawi a. Chalruali hian a fapa Pu R. Biakchhunga hnenah a hrilh leh a ni. Chiang zawka hre duh tan Pu R. Biakchhunga phone no. chu 7085410213 a ni a, Chhinga Veng, Aizawlah a awm. A pu Tlanchîna hi 1930-ah Lungphunlian khuaah a thi.

8. Chalṭhianga: Tualpui khua a ni a, kum 1955 khan amah kâwmtu Mûrlên khua Sangkhuma hnenah, “Vanapa chu Zawlnghakah a thi a, an duhsak em avangin Liankhama thlan bulah an phûm a ni. A thlan bulah chuan hlai kung, hmâwngin a zem hi a ding a, hlai kung chu a ral lek lek tawh,” tiin a sawi. He thu hi a tupa Chalkhuma’n a lo hre rân a, ani chuan a tupa Lalenga hnenah a lo hrilh leh a ni. Enga phone number chu 9436383295 a ni a, Durtlangah a awm.

9. K. Lianvela: Tualcheng khaw chhuak, Aizawl Chanmari West-a awm a ni. Ni 20.3.2017-ah biangbiakna neih a ni a, tihian a lo sawi: “Ka nu hi Hrangchuailovi a ni a, rambuai hma khan ka nu chuan tihian min hrilh a, ‘Vanapa chu Zawlnghakah a thi a, a thlan chu khuti lai angah khuan a awm’ tiin.” Pu K. Lianvela hian, “Ziaka chhinchhiah nachang ka lo hre lo va, tun hnu hian Tuiṭhoh kama thi tihte chanchinbu lamah ka lo hmu a, mak ka ti khawp mai. Vanapa chu Zawlnghak ni lo, hmun dangah chuan a thi lo vang, Lalrengpuia nu sawi dan nen pawh a inmil chiah a ni,” a ti. Amah biak lai hian kum 87 a ni tawh.

10. Darropuii: Pu Lalrengpuia nu a ni. Heti hian a sawi: “Pitar tawh tak hian Zawlnghak awm laiin Vanapa chu a thi a, in pute pasalṭha an ni a, Zawlnghaka in zin hunah tlawh ve rawh u. A thlan chu thing lian aṭanga pên sawm emaw lek a nih kha, tahchuan selu lem leh fei ni awm tak pawh a awm kha,” tiin. Pi Darropuii hian, “I pa nena Zawlnghaka kan zin ṭum chuan Vanapa thlan chu kan tlawh ve nghe nghe a ni,” tiin a sawi. Pu Lalrengpuia hi Aizawl Chanmari West Kawipui bulah a awm a, Siallam dâr kawltu a ni.

11. Hualchungnunga: Sialsuk khua a ni. Kum 1992-ah a inlengpa Pu F. Aisiama hnenah, “Pasalṭha huaisen tlawmngai hmingthang Vanapa kha Zawlnghaka thi a ni, kan tleirawl laiin Zawlnghakah kan zin ṭhin,” tiin a sawi. Pu F. Aisiama hi Pu PB Nikhuma (L) ina awm, Sialsuk leh Thenzawl inkar kawng siam laia a mi tirh ṭhin a ni a, kum 2024-ah Rabungah a thi.

12. Chhunhranga: Lamzawl khua a ni. Kum 2005-a amah kâwmtu Pu K. Lalhmuakliana hnenah tihian a sawi: “Zawlnghaka kan kal ṭumin ka nute’n min hrilh a, hei hi Vanapa thlan a nih hi an ti a, a bulah tui luan kawr pawh a awm,” tiin. Kum 2007-ah a thi.

Heng a hnuhnung mi pathumte Zawlnghaka an zin hun hi Zawlnghak sangkhua a din tawh loh hnu, 1926-1934 inkara Hrangkima fapa Thanzuala ho an awm lai a ni tih a hriat theih. Zawlnghak sangkhua kha 1887-1893 inkara ding a ni.

Vanapa thlahte kawmna

Kum 1977 aṭanga kum 2007 inkarah Vanapa tuchhuan mi paruk–Mamtuka, NE Khawdungsei, Engliana leh a fapa Ramhmangaia, Ngopa te leh, CL Kima, C Chawnglianchhinga leh C Ṭhasiama, Aizawla awmte chu mumal taka kawm vek tawh an ni a. Mamtuka hian 1977 August thlaah Pu C. Chawngkunga (Ex Minister) hnenah Vanapa chu Manipur-a thi niin a lo sawi tawh a. A nau Engliana pawhin 1977 August thlaah bawk engmah a hriat loh thu a lo hrilh tawh. Pu Engliana hian 1992 April-ah Zawlnghaka an kal ṭumin Pu C. Laitanga hnenah Vanapa thihna a hriat loh thu a hrilh bawk.

‘Sakhming chul lo Vanapa’ tih lehkhabu ziaktu Pu NB Sanga Chhangte chuan a inbuatsaih chhoh lai, kum 2004/2005 khan Pu C. Ṭhasiama a kawm a, tihian a lo sawi: “Kan pu Vanapa chanchin hi lo chîk nachang kan hre lo va, ka pate lahin thil chhinchhiah nachang an hre lo bawk nen, ani chungchangah engmah min hlan chhawn kan hre bawk si lo. Vanapa hi khawchhak lamah a thi tih chu kan hriat dan a ni a, Vanhnuailiana a zui miau va. Zawlnghak awmna ka hre lo va, Tuiṭhoh awmna pawh ka hre bawk hek lo,” tiin. Pu C. Ṭhasiama thu sawi dan hi zawtfiah duh tan Pu NB Sanga Chhangte phone number chu 7085615828 a ni. Ni 20.10.2004-a Tuiṭhoh kama thlan, Hnahlan khuain an hai ṭuma kal Pu Lalchuailova, Research Officer chu a office-ah Pu NB Sanga Chhangte bawk hian a kawm a. Pu Lalchuailova chuan, “Thlan ang tak chuan lung chu a inrem ve a, mahse, Vanapa phûmna a nih leh nih loh engmah kan sawi thei lo,” tiin a lo sawi.

Tichuan, kum 2007 hma lama Vanapa tuchhuante dinhmun kan hria a. Kum 2010 aṭang khan ‘Vanapa thihna chu Tuiṭhoh kam a ni’ tia chhungkaw thu inhrilh chhawn nia sawi a lo awm thar tâk avangin, 14.3.2018-ah Pu VL Huala, M.A., B.Ed, Upper Republic, Aizawla awm chuan Pu C. Chawnglianchhinga, Aizawl Mission Vengthlang chu a kawm a. Ani chuan, “Vanapa thihna thuah chhungkuain thu inhlan chhawn kan nei lo,” tiin a sawi. Pu VL.Huala hi 2021-ah a thi.

MEICHHER’ (A Monthly Bulletin of the Adult Education Wing) 2014, June thla issue-ah ‘Vanapa thlan khawiah nge’ tih thupui hmanga Pu C. Lalaudinga ziak, phek 15-na, para 5-naah, Pu Engliana sawi ni awm tak, “Ka pa-in ka ni Ngochhumi hnenah Vanapa thlan awmna a zawh hian Diltlang ramah a awm tih a lo hrilh ṭhin chu ka pa Zumura min hrilh chhawn dan a ni,” tih thu kan hmu.

He thu hi Pu Engliana sawi a nih leh nih loh hriat nan ni 13.8.2014-ah ama chenna inah ka zawt ngat a. Ani chuan, “Diltlang emaw, Tuiṭhoh emaw ka sawi lo, an zeldin thu mai mai a nih chu,” tiin min lo chhang. A fapa Pu Ramhmangaia pawh kan bulah a lo ṭhu a, tihian a lo ti bawk: “Kan pu chanchin hi kan chhui thui lo va, kan hre thui vak lo. Chhui zel la, a thihna chu i hmu chhuak mai ang,” tiin a lo sawi. Ni 6.4.2017 chawhnu dar 1:25-ah Pu C. Hermana, Aizawl Mission Veng chu he thu ziaktu nen phone-in an inbia a. Pu C. Hermana chuan, “Pasalṭha huaisen hmingthang Tuiṭhoh kam ramhnuaia phûm tih hi chuan rilru a hneh lo, mi titî ka hriat dan chuan Zawlnghak hi an ring zawk a ni,” a ti.

High school zirbu hlui, ‘Mizo Nun Hlui’ Part-II, phek 18-naah chuan Chhak leh Thlang Indo (1877-1880) laiin khawchhak lam chuan pasalṭha Vanapa te, Pauia te, Zabiaka te leh pasalṭha hmingthang dang an la neih thu a inziak. Chhak leh Thlang Indo lai hian Liankhama ho chu Tualbunga an awm lai a ni a, Tuiṭhoh kama Vanapa thi nia an sawi hnu daih a nih chu!

Tuiṭhoh lui kamah lung 13, a lai pathum chu a dang aia hlai leh sâng bik, inhnaih tak taka phun tlar dul a awm a, chu lai chu Vanapa thihna leh a lungphun nia an hmehbel chu a ni. He lung phun nena inmil ngei turin Pu C. Lalaudinga ziak a ni em, ka hre lo va; Vanapa chung thu-ah, “A sa kah theihzia leh a pasalṭhatzia lantir nan hmanlai pasalṭha thlan an siam ṭhin dan angin a thlanah lung eng emaw zat an phun tlar a,” tia thu ziak Tuiṭhoh lam thu-ah a awm a, a phuahchawp thu hle.

Hmanlai pasalṭha thite thlanah lung tam tak an lo phun ṭhin a nih chuan, Vanapa thih hma leh a thih hnua thite thlana lung phun tlar dul, ‘Hei hi chumi/khami pasalṭha thlan chu a ni e’ tia inkawhhmuh tur a awm em aw? Kei chuan ka ring lo. Pasalṭha an nih vang ngawtin an thlâna lung tam tak phun tlar dul hi hmanlai aṭanga Mizote tih dan a ni si lo.

Chutichuan, kan thu chhiar tak aṭang hian ‘Vanapa chu Zawlnghakah a thi a, an duhsak em avangin Liankhama thlan bula phum a ni’ tih hi a dikin a chiang tâwk hle a ni.

- Kawlchhawna Ralte, 8798764113