Written by
- Zoliansanga Tlau

‘NGAI’ TIH HI


Mizo hla phuah thiam C. Durthanga hla phuah 'Khuangchawi thla' tihah chuan (a kut ziak hla bu-ah a phuah kum a tar lang lo):

Lêng zawngte hlimna ber Khuangchawi thla hi,

Pi leh pu vanglai paw'n sawi nuam an ti,

Chung turni khua tlaiin thlang khawla'n a liam,

Chhawrthlapui eng mawia'n khûang a rawn chawi e.

Chutin zaleng zawngte a êng mâwi lawmin,

Mahni chhailai di rûn hlimte'n an kai a,

Chhawrhthla arkai pâr tlan hlimte'n zâi an vawr,

Lêngi hlim nui ri nen lêng dang an ngai lo.

Thangvan sâng lah mawi chuang thlîr ninawm loh,

Sîrva lêng rual zawng paw'n a sir an bêl a,

Vanrâng chhûm lah sira'n an her lîam zel a,

Thlir ninawm loh thlangvan khua in mawi ngei e.

Mahse, khuanu lêng ruat dan rual si loh,

Thlang khuan dimin kawlrawn an liam zo ta,

Ngaiin au mah ila kîr zai an rêl lo,

Thangvan mawina zawng pawh puan ang a chul zo ta.

tiin hla mawi leh lunglen thlak tak mai a lo phuah a.

Hmanlai Mizo “Mi neinungte chuan hemi thla hian hian khuang an chawi ṭhin a. Lo lam hna an zo a, favang âwllên lai hun a ni a. Boruak nawm lai tak leh mi tin hlim lai hun a nih avangin hemi thla hian khuang an chawi ṭhin," (James Dokhuma, Tawng Un Hrilhfiahna, p.624) a ni. Sa leh khua biak nan–Sakung hmangin vawkpa an talh a, sedawi chhunin a zui a. Zan khuan emaw, mitthi rawp lam emawin a zui leh a, tichuan, khuang an chawi ṭhin a ni. Mahse, sedawi chhuna tlip leh a ngai. Khuang vawi hnih chawi thei chu zawhzazo a lo ni ta ṭhin bawk (Lalthangfala Sailo, "Mizo Culture Inherliam ta chu" Sutpui, 2014, p.59). Tin, khuangchawipa chu zawhzazo a nih bakah, in lama thangchhuah a ni ta bawk.

Khuangchawi tur meuh chuan a hautak hle a, zu ngân bel 100 dawn lai inrin a ngai a (B. Lalthangliana chuan a tlem berah zu ngan 40 lai neih a ṭul a ti [Mizo Chanchin, p.413]), ran pawh sechal pahnih, sepui pakhat leh vawkpa pahnih talh a ngai bawk. Sedawi chhuna an tih ang zawng zawng te, sumdeng zu te, mual buh te, buh thai te tih vek tur a ni. Sekhuang an chhuna an thil tih zawng zawng, mitthi rawp lam tih loh chu an ti kim leh vek tur a ni bawk (Rev. Zairema, Pi Pute Biak Hi, 2009, p.54). Khuangchawi theite chu khawtlangin a ngaisangin a dahsang a, chawimawi an hlawh hle. Khuangchawite chuan tukverh hawngin bahzâr an siam thei a, chutiangin, leihkapui an dawh thei a, diar ṭial an khim thei a, thangchhuah puan ṭial an sin thei bawk. An thih hnuah pawh pialralah faisa ringin zu leh sa nen hlim tak leh engthawl takin an awm ṭhin niin kan pi leh pute khan an ngai a ni (Sutpui–59).

"Sedawi chhun aṭanga khuangchawi thlengin, nula leh tlangval tan chawngchen zan a awm a (Sutpui–59)." Chawngchen hi 'chawng' emaw 'chawngfang' emaw tia sawi pawh an awm. A hun chhung chu a urlawk leh a ṭiah ni nen ni ruk lai a awh a, chutih rual chuan, tihpui ni tak erawh ni li a awh thung.

A ni khatna chu 'In chhe siam ni' tih a ni a, ngamtlak deuh sawm khawmin chawngpa in chhe lai an thawm ṭha a, a bante an thlawp a, ṭhawmmawlin an do ṭha thin a, hnathawkho chu chawng zilh zu an tulh reng ṭhin bawk. Tin, chawng sa leh chaw chhum nan thing an phur ṭhin bawk a, hemi zan hi 'thingfar zan' an ti a, nula leh tangvalte chu an tlaivar ṭhin. Hemi zan hian an khaw tlangval huaisen hnenah 'Huai no' ('No pui' an tih bawk)' chu an hlan ṭhin bawk.

A ni hnihna chu 'Zupui ni'/ 'Pu zui ni' an ti a, zingah vawkpui an talh a, 'Mual buh' atan an hmang a. Vawk pahnih dang an talh leh a, pakhat chu chhungkaw sakhaw biak nan a ni a, pakhat chu khawtlang tan a ni. Zan lamah nula leh tlangvalte'n chawng an chen leh bawk. A ni thumna chu, 'zu thing ni'/'sa ruh kawl cheuh ni' an ti a, hemi ni hian chawngpain leikaah buh a thai a, chu chu thingnawi fawm naupang leh rethei deuhte chuan an lo dawh ṭhin. Hei hian chawngpa hausakzia a entir a ni.

A ni lina chu, 'chawn do ni'/'rual ni' an ti a; tufa, sa kut sa ke laho, ṭhian sabenghoin an ina an siam chawhmeh chi hrang hrang la khawmin ruai an theh ṭhin a ni. A ni ngana chu, 'tual phiah ni' an ti a, chawngpa in leh a vel an tifai a, zu inhovin, ruai an ṭheh leh ṭhin bawk. Khaw ṭhenkhatah chuan ni li ni-ah a ṭiak ṭhin. Heng hlen chhuak thei chawngnu leh chawngpa chu mi naran chunga mi an ni ta a, khum mawngah chhuar an siam thei a, lukapui an dawh thei a, dawino chhui an ti thei bawk (B. Lalthangliana, Mizo Chanchin, Third Edition–2023, p.414-417; Rev. Zairema, Pi Pute Biak Hi–41).

Thingfar zan hi han luhchilh deuh ta ila. Rev. Zairama'n, "Far fim an chhit ṭhin avangin thingfar an ti a ni awm e," a ti a. Hemi zan hian chawngpain zu ngân sarih a ṭheh a, a farnu upa berin zu ngân ruk a thawh a, he zu hi ‘sumdeng zu’ tih a ni. An zinga tlawmngai ber hnenah nopui an tih seki kheh var chhuak deuh pup hmangin an in hmasak ber tir ṭhin. Chawngpa in chhuatah chuan nula leh tlangvalte chu an ṭhu tlar pût a, valupain tlangval kapkalaka nula thurin a rem a, tichuan, khuang khat dalh dalha bengin hlim takin an zai ṭhin a ni. Tlangval kapkalaka nula ṭhute chu 'chawi' an ti a, an ngai an ti bawk. A khat tawkin valupain 'Hâr a so ve' a ti a, tichuan, tlangvalhovin an ṭhutna an sawn kual sang sang ṭhin. An ngaihzawngte bula ṭhut hlan an nghakhlel hle ṭhin. Tlangval ninhlei deuhvin a nula chawi chu lo khuaikhem deuh se la, nulain a sawisel chuan, an inkarah khuang an thlak a, an eu dur dur ṭhin; tlangval tan hei aia zahthlak leh mualphothlak a awm lo hial ang (Mizo Chanchin–413-417; Pi Pute Biak Hi–40-42).

Pipute aṭanga Mizoin thih hnu awm dan a hriat dan chuan, mi a thih hian a lu ruha a lu dîp aṭangin a thla a rawn chhuak a, tungchaw a zui chho va, khanchhuk a zawh thla a, liang zawhin, kawmchar lamah a chhuak ṭhin a. Tichuan, Rihdil a han tlawh a, lo kir lehin, an in bul velah thla thum a awm ṭhin. Hetiang a nih avangin hian an chhungte'n thlai an chhiah ṭhin a ni. An chaw einaah pawh an ṭhutna tur an siam ṭhin bawk. An thih aṭanga thla thum velah an chhungte'n 'Thi thin' an hmang a, hemi hnu hian Rihdil lam panin a kal leh a, thlan pial thlengin hringlang tlang a thleng a, hawilo par tawnin, lungloh tui a in a, mi nung ram a ngaihna leh a lunglenna zawng zawngte chu a bo ta vek a. Tichuan, kal zelin pialral kawtchhuah zingvanzawl a thleng a, hei hi Pawla khawt a ni. Pawla hian sairawkherh lianpui leh saihlum artui tiat kengin chuta lo kalte chu a lo sai ṭhin a, a perh na thawkhat a ni ang, a perh na lai chu kum thum lai a ngáwt thei hial. Amaherawhchu, hlamzuiha thite chu a sai ve ngam lo. Tin, nula ngai tawh te, nula thianghlim te, thangchhuah te a sai ve ngai lo bawk. In lama thangchhuah leh ram lama thangchhuah te chu Pial lui kânin Pialralah faisa ringin an cheng ṭhin a ni (Mizo Chanchin–400-402; Pi Pute Biak Hi–133-138). Lalṭanpuia Tochhawng hla phuah hmasak ber, kum 1979-a a phuah 'Pialral ram mawi' tihah pawh,

Hawilo par tawna lungloh tui dawnin,

Lei hringnun reng hi dawn zai rel lovin;

Ṭhen hnu lungduh zawngte nen chuan,

Awi maw kan intawk khawm leh ang.

Engtin min ngai maw ka lenrual zawngte'n,

Hawilo par tawna lungloh tui dawn chu;

In nghakhlel ve maw ka lenrual zawngte'n,

Aw, ka nghakhlel em mai kei zawng.

(Eddy Zosangliana Colney, Lallianmawia Pachuau [1963-1987] Revised & Enlarged -2020, p.99, 320) tih a awm kha.

Pawla sai ngai lohte zingah 'tlangval nula ngai' tih a tel a. Heta 'ngai' a tih hi Rev. Zairema leh B. Lalthangliana te chuan chawngchen zana tlangvalin nula a ngaih (chawi) kha niin an sawi a. B. Lalthangliana chuan, "Tunlaia kan hman dan hmeichhiat mipatna inhman tawn hi a kâwk hauh lo va. Hawihhâwm lo deuha nula lo khuaikhem ruk pawh khap tlat a ni zawk. Tlangval kapkalak kara nula ṭhu chu 'ngai' an tih chu a ni," (p.415) a ti.

Zahmawh lamah lo ngai lo ila (kan chhui lai nena inkaihhnawih a nih avangin tar lan a ṭul si a), James Dokhuma chuan "ngai: lu; pawl; mudun; hmeichhiat mipat thila khawsa. Entir nan, Pipute’na nula ngai tam nih ropuina thila an lo ruat hian tun thlengin kan nun a la khawih chhe phak. Ngai tih hi mipa leh a hmeichhe lam pawhin ang khata an hman theih ṭawng a ni a. Mahse, nupa kara hman a ni lo va, la innei lote chauh chunga hman a ni," (Ṭawng Un Hrilhfiahna–140) a ti.

Remkunga chuan, "ngai–v. nula chetsualpui, tlangval chetsualpui" (Mizo Ṭawng Dictionary–122) tiin a ziak a. Pu Buanga Dictionary-ah pawh, "to love, to long after an absent one, to copulate, to listen, to obey, to take notice of, to think, to consider, to wait for, to be necessary, to have need of, to be customary, beloved" (p. 149) tiin a inziak bawk.

Hla pakhatah chuan,

Di nei lo Pawla'n a sai an ti,

Fam mah ila min sai bil tawh hlei lo'ng e,

Ka nemrang puante ka di zawnna,

tih a awm.

Hla pakhat dang lehah pawh,

Tleitir hermawi, kei hi min di mai rawh,

Fam tawh ruathla phul buangpui i thlen chuan,

Pawla'n a sawi ang che si nei lo chu,

tih a awm bawk. Hengho hla hi Rev. Zairema chuan Indopui hmasa zawh lama hla a ang (p.137) tiin a ziak.

Pawla'n nula thianghlim a sai ngai loh hi nula ‘virgin’ niin ngai ta ila, tlangval nula ‘ngai’ a sai ngai loh pawh chawngchen zana tlangval, a kapkara hmeichhe ṭhu tawhah ngai ta bawk ila; a dik mai ang em? Kan naupan lai chuan (han ti ve khanglang ila) min hrilhtu leh min zirtirtute chuan, Rev. Zairema leh B. Lalthangliana te sawi loh ang zawngin, James Dokuma'n 'ngai' a hrilhfiah dan ang zawkin min hrilh a, min zirtir ṭhin. Hetiang zawk hi a dik ang em aw ka ti deuh. Ka pu Lalnunmawia a dam lai khan a sawi ka hriat reng chu, “Kan tlangval lai chuan nula ngai nih tumin kan ninhlei hle a, tlangval insawitheihna a ni bawk. Mikhual nula phei chu zen kan tum ngei ngei ṭhin,” a ti. Kan nunhlui hi hun lo kal zelah a nihna tak pawh ni se, kan hmai tibâltu a nih theih dawn avangin tun hnuah kan tidanglam a, a hrilhfiahna thar kan siam ṭhin a ni thei ang em.


- Zoliansanga Tlau