Written by
- Hrangchhuana Sailo
Mob: 9436352280/ 8837095663 Email: hsailo_pg@yahoo.com

UPATE NI PUALIN


Aia upate zahthiamin,

An thute awiin zâwm fo rawh,

Pipute ro thil hlu a ni,

Aia upate zahthiam rawh.

Ruaiṭheha chaw kilhote hian,

Bâr hmasatu an ni ngai lo,

Upa berin a bâr hma chuan,

Naupangin an bâr khalh ngai lo.

He hla saa kan han zai ṭhup ṭhup ṭhin lai kha zirtirtu ropui Pu H. Lalkhuma (L) sikul, Hnahlan Primary School-II (Pawlchhak)-a kan kal ve lai (kum 1974 -1978) kha a ni a. Pawl sawn ni-ah ruai kan han ṭheh dawn a, chawhlui (hlui khatah mi 6/7 te kan awm ṭhin) kan kilho hma chiah a, “… upa berin a bâr hma chuan, naupangin an bâr khalh ngai lo” han tih tak phei hi chuan lairil a fan a, thluakah a lut a, thinlung phekah chi angin a intuh nghal a lo ni.

United Nations General Assembly chuan December ni 14, 1990-ah Upate Ni hi kum tin October ni 1-a hman turin a lo rel a. Mizoramah pawh Mizoram Upa Pawl (MUP) chuan kum tin a lo hmang ve ta a ni.

Upate Ni hman a nih hian upate hlutna leh zahawmna te min hriat thartir leh a, an dikna leh chanvo kan hriat belh zel bakah, an ṭhat lai hun zawng zawng ram leh hnam, chhungkua, kohhran leh khawtlang tana an theihna zawng zawng an lo hman tawhna te min hriat thartir leh ṭhin a ni. Chutihrual chuan, upate hi an thluak a lo nêm a, an thu a fing a, zai an zâp thiam a. Chuvangin, thutlukna pawimawhah chuan kan râwn ngei ngei a, an thurawn kan pawm a ngai tihte pawh kan hriat thar zel a va pawimawh tak em.

Thuhriltu-ah chuan, “Engkim hi an hun ṭheuhvah chuan mawi takin a siam a; mihring rilruah chuan chatuan a dah bawk a,” tih kan hmu a. Tuna upa kan tihte hi an hun ṭheuha mawi taka Pathianin a lo siam, he khawvela an vanglai hun lo hmang tawhte an ni. He khawvela tute emaw duh ber leh hmangaih berte an ni tih hi kan hriat nawn hmasak a ngai fo ṭhin awm e. ‘Ṭhalaite khawvel’ tih ṭawngkam kan cheh ngun tak em em lai pawh hian, he ṭhalaite khawvel siamtute chu tuna upate hi an ni.

Kohima War Cemetery-a thuziak, “When you go home, tell them of us and say: For your tomorrow, we gave our today,” (In vangkhawpui a lâm ang i let leh hun chuan, in khawvel lo awm zel tura thlamuang tak leh hlim taka in chen theihna atan a kawng lo sut kuaksak tur che uin kan nun kan hlan ta tih I lo sawi dawn nia) hi a awm a. A thu hi a mawiin thu a va han sawi sei tak em. Kan upate hian kan nunkhaw nawmna tur atan te, he khawvel hi chen zui zelna tlak a nih theihna turtein an theihna, chakna, remhriatna, thiamna leh finna te an lo hmang asin!

Pu C. Vansanga’n thiam tak maia ‘Buannel ram dai’ hla a sakah khan, “Tunah zawng maw hai ang tarin, vanglai nite an chuai ta. Buannel ram dai, khawlvalenchham, laifei chulin ka thlir vawng vawng,” tih a awm a. Ramsa pêl leh tihhlum châkna lam aiin, he hla phuahtu hian a vanglai hun a hmanna khan a lung a tileng ṭhin a ni tih kan hre thei awm e. Mahni ṭheuh lo inchan ta ila, kan mitthlain kan silai hmuh phak ang ang kha kan chûl ruai ruai mai awm asin!

Indopui Pahnihna (World War II)-a United States of America a lo inbarh luh hma deuh chiah khan Dr. Viktor E. Frankl-a khan Austria khawpui Vienna-a American Embassy aṭangin Immigration Visa (America rama kal theihna) lam tura kohna a dawng a. A nu leh pate pawhin chutia an fapa USA-a a kal thei tur chu an lawmpui em em mai a. Mahse, Vienna-a synagogue (Juda ho biakin) lian ber kâng chhe kara thu inziak awmna a pain a chhar, an dawhkana a dah chu a hmu ta a. “Eng thu nge ni?” tia a pa a han zawh chuan a pa chuan ‘Thusawm Pek’ zinga pakhat a nih thu a hrilh a. A han en chian chuan, “I nu leh i pa chawimawi rawh; tichuan LALPA i Pathianin ram a pekah che hian i dam rei dawn nia,” tih hi a lo ni a. Tichuan, thil dang a ngaihtuah tawh lo, a nu leh a pa kalsan lo turin thutlukna a siam nghal a, a visa chu lo riral mai mai se pawi a ti ta lo a ni. A nu leh pa te, kum upa tawh a kalsan thei ta lo. Tichuan, Indopui II-na hun lai khan Hitler-a ‘Rawhtuina Meipui’ (Concentration Camp) pathum paltlangin a dam chhuak ta a ni.

Hemi ka han sawi lan tel ve nachhan chu, upate hi kan ro hlu an ni a, anmahni zahna leh an thuawihnaah hian malsawmna a awm a ni. Kan nu leh pateah phei chuan a ni lehzual a ni tih hi mihring tungchhoa kal tawh phawt chuan hre nawn leh ila a ṭhain ka hria.

Tar nihte hi a lo va han hlu dawn em ve aw. Pitar putar tih ṭawngkam te hi anmahni zah lohna ni loin, an nihna hlu tak lam chhuahna ṭawngkam niin ka hria a, kan hmang tîm turah ka ngai lo. Chutih rualin, a hun leh hmun leh a remchan dan anga ‘Kum lama upate’ tih ṭawngkam hman a ṭul chang erawh chu a awm ngei bawk ang.

Tunlaia kan ṭawngkam hman rim deuh pakhat, upa zawkte chungchanga duhsakna lam hawia thu kan sawiin, ‘Rei tak min dampui se’ tih kan hmang ta fo mai a; hei hi ngaihtuah chian deuh a ngai em aw ka ti ṭhin. Mihringte hian kan hma lam hun second khat pawh kan hre lo a, tu nge kal hmasa ang a, tu nge kal hnuhnung ang tih hi kan hriat phak loh thil inthup a ni. Chuvangin, rei tak min dampui se ti ngam tur bik hi he khawvel hringmite zingah hian kan awm thei dawn em ni? Amaherawhchu, rei tak dam tura induhsakna ṭawngkam erawh chu a awm a ni tih hre tel thung ila.

Aw le, kâwlah ni a lo chhuak zel ang a, kum 2025-ah pawh hian Upate Ni (01.10.2025) chu a lo her chhuak ve leh ta a. He hun hmang thei nu leh pa, pi leh pu leh chhungte nei zawng zawngte’n upate hi i chawimawi ang u khai; anmahni vanga kan tun khawvela cheng thei kan ni tih i hre thar leh ang u.

• Upate hian an vanglai hun sawi an châk a, chutiang an sawi theihna turin kan hunte an tan i pe ṭhin ang u.

• Upate hian inthlahrun rûkna an neih ṭhin avang hian an mamawh tur ang hrethiam leh ngaihtuahsak thiam mi nih i tum ang u.

• Upate hian ṭhian an mamawh a, an ṭhian ṭha i ni ang u.

• Upate hian an ei châk zawng apiangte an sawi vek ngam ṭhin lo tih hriain, an ei châk zawngte i zawt keuh keuh ṭhin ang u.

• Upate hian felfai taka inchei te hi an châk tih hriain, an incheina kawngah a ṭha ber berin i thuam ang u khai; an taksa leh thawmhnawte a balh i phal mawlh lo ang u.

- Hrangchhuana Sailo, Mob: 9436352280/ 8837095663 Email: hsailo_pg@yahoo.com