Written by
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia
Serampore College

Lo neih leh Mizo culture


Prof. Darchhawna chuan heti hian culture awmzia a hrilhfiah a, “Culture hian hnamin khawsak leh nunphung a neih leh a hman, ei leh in te, hna thawh leh inneih dân te, thiam thil te, thu leh hla te, rimawi lam te, ram rorêl dan thlengin, an nun pumpui, rinna thlengin a huam a, culture hi mimal zia leh nunphung mai ni lovin, hnam thil a ni a. Hun inher danglam kâra piang chawp mai ni lo, hnam nuna ze nghet, ṭhang thei leh danglam hret hret thei a ni,” tiin. Tichuan, culture chuan kan nun dan leh awm dan phung a huam a, Mizo culture tia kan sawi chuan zai leh lâm te, kût chi hrang hrang ngawt ni lovin, nunphung leh khawsak dan te pawh a huam vek tiin a sawi theih awm e.

Tlang ram loneih hian kan pi leh pute hun lai ata leh vawiin thlengin mimal leh khawtlang nunah hmun pawimawh tak changin, kan innghahna ber a ni. Ei leh bar an hmuhna ngawt a ni lova, an nunphung innghahna leh an nun dan zawng zawng hriltu a ni tel bawk. Khawvel an thlirna hmanrua, eizawnna kawngah te, khawtlanga nun hona kawngah te, sakhua leh khuarel an thlirna zawng zawng bulpui a ni kan ti thei ang. Loneih leh a kaihhnawih hrang hrangte aṭanga Mizo culture tam zawk hi lo piang a nih avangin lo neih hlutna leh pawimawhna hriat hi thil ṭul tak a ni. Chungte avang chuan loneih leh kan culture a inzawm dan han thlirho teh ang.

Loneih leh khuarel thlirna: Loneih kaltlangin ei leh barah an intodelh a, chhung tinin an pawm tawk zet ṭheuh thlawhhma an nei a, pawn lam aṭangin engmah lak luh an ngai lo. Mihring nihna leh mizia an hriatfiah thiam dan leh hrilhfiah dan; taima leh taima lo emaw, mi dangte tana an ṭangkai leh ṭangkai loh emaw kha lo neihna hmunah fiah taka hmuh theihin a awm ṭhin. An khawtlang nun leh chet velna pawh an lo neih dan mil zela inher remin, lo pawm, lo vah, buh tuh, hlo thlawh, lo zawh, favang awllen leh buhseng te khan an mimal leh khawtlang nunah awmzia an nei vek a ni. Lo neih hi an dam khawchhuahna a nih mai piahah an khawtlang nun leh khuarel suih zawmtu ber a ni. Tichuan, an nihna (identity) siamtu leh an inghahna bulpui ber chu lo neih a ni tiin kan sawi thei ang.

Kan pi leh pute khan an chhehvela thil thleng hrang hrang an chhiarin an man thiam a, lo neih kaihhnawih zawng zawng kha hunbi neia kalpui ngai vek a nih avangin a hun taka buh leh bal an thar theih nan sik leh inlumleh dan an hre thei tlat mai te kha thil mak leh chhinchhiah tlak tak a ni. Hei hian a entir chu, loneih kaltlangin hunbi an chhinchhiahin an chhiar ṭhin tihna a ni a, sik leh sa mila hmalak dan an thiam tihna a ni tel bawk.

Loneih leh intluktlanna: Loneih kha an khawtlang nun hrût rualtu hmanraw pawimawh tak a ni. Mimalin ram an nei ngai lo va, lo atana an neih ṭhin zawng zawngte pawh an lal rorelna hnuaiah vantlang ram vek a ni. Inthliarna awm lovin chhung tinin lo atan an nei thei vek a, tichuan, intluktlang taka mi tinin chanvo an neihna hmun chu loneih leh a kaihhnawihah hmuh theih a ni. ‘Lo ri kham khawih chin chu hrisêl lohna, sawn phei chu thihna,’ ti hialin an inzirtir ṭhin a, loneih kaltlangin intluktlânna piah lamah mahni chanvo bak lak a ṭhat lohzia leh mahni neih ang anga lungawina neih a pawimawhzia an zir ṭhin tih a lang.

Loneih leh khawsak ho zirna: Loneih hi nunho/chenho, thawhho leh khawsakho dan zir chhuahna hmun pawimawh tak a ni. Nula leh tlangval rual an inlâwm a, feh kawng sâtin an hnatlang a, dam lohna avanga hna thawk thei lote khaichhuakin an inpui tawn a, hlim takin lo an zo ho dial dial ṭhin. Hengte hian nunho thiamna a pe a, a thlum a al ei zain, khawtlang nun nuam tak an neih phah a ni.

Loneih leh kût ni vângthla: Mizoteṭn kût ni vângthla kan neihte (Chapchar Kût, Mim Kût leh Pâwl Kût) hi lo neih nen a kal hrang lo mai pawh ni lovin, a inzawm chiat a ni. B. Lalthangliana chuan, “Heng kût chi thumte hi Mizo thingtlang loneiha innghat leh inzawm tlat a ni,” a lo ti a. Lo an neiha an thil tih mil ang zelin kût an hmang ṭhin a, tun thlenga kan hlut em em Chapchar Kût pawh hi lo vah zawha hlim taka hman ṭhin a ni. Zum leh hriam kara hun an hman zawhah hlim takin Chapchar Kut an hmang a, lova an thlai tharte hmangin an hmangaih kal tate hriatrengna atan Mim Kut hmangin, buh an seng zawhah naupang pualin Pawl Kut an hmang leh ṭhin. Hengte hian Mizo culture-ah hian kut ni vangthla, sakhaw thil leh loneih hi a kal hrang thei lo va, loneih chu mimal hmalaknaa tawp lovin, an sakhua leh kut ni vangthla an hman dan siam chhuaktu a ni tih a entir.

Loneih leh khuarel humhalh: Kan pi leh pute’n khuarel an thlir dan leh an hmachhawn dan hi loneih an kalpui dan aṭang hian a hmuh theih. Kan sawi tak ang khan mimalin ram an nei ngai lo va, mipui ta, mipui kuta awm ni zawkin, chhungkaw tinte hnenah kum khat atan zel ram ṭheh ṭhin a ni. Ram bua tur an ven dan leh ram a lo tui lehna tur atana ram an enkawl dante hi tunlaia environment enkawlna kawng atan hian chhinchhiah tlak tak a ni. Kum eng emaw zat ram an dah chan hnuah chauh lo atan an nei leh chauh ṭhin. He an kalphung hian kan pi leh pute khan leilung inseamṭhat lehna tur leh ei leh bar dapna atana kawng tlo leh chhenfakawm an lo hriatthiamzia a lantir kan ti thei ang. Tunlai khawvelah tlang ram loneih hi sawiselna nasa tak awm mah se, kan pi leh pute khan an nawm an mâk atan leilung an hmang ngai lo mai ni lovin, a lo tui leh theih nan an theihtawpin hma an la ṭhin tih kan hriat tel a ṭul viau mai.

Thinglubul, sih, leiruangtuam, zawng luro, adt., awmna hmun lova an neih ngai loh chhante kha chîk zawka han thlir chuan, a phêna awm nia an ngaih thlarau ho an hlauhna piah lamah leilung hi a thianghlim a, mihringte chauh ni lo, mi dang cheng ve an awm a ni tih hriatna aṭanga zah tak leh mawi taka an inthiarfihlimna a ni thei ang em? Inzah tawnna leh inhriatthiam tawnna nena engkim mai thlir a, dawngsiam ṭhin an tlat si a!

Loneih leh thu leh hla: Vawiin thlenga kan thu leh hla hlu tak takte hi lo neihna aṭanga lo piangte an ni. An lung tilengtu, an ngaihtuahna tam ber luahtu leh an nuna awmze nei em em chu loneih kha a nih miau avangin, chungte chu thu leh hlaah an chawi nasa hle. Hah tak leh rim taka an hnathawh an zawh hnuah zai leh lamin ṭhenrualte nen hun hlimawm tak an hmang zui fo ṭhin. Nungchate’n zaia an awih chungchang te, bianga thlan tui luang zawih zawiha an thawh kara an lawmnu/lawmpa te nena hlim taka hun an hman si zia te, khuarel mawina, khuarel an thlirna leh khuarel kaltlanga Siamtu inpuanna te hi loneih kaltlanga thu leh hla lo piangah hmuh theih a ni.

Loneih leh tlawmngaihna: Zo nun ze mawi, kan hnam chawisangtu, hnam dangte’n an neih ve loh tia chhuang taka kan sawi ṭhin tlawmngaihna hi lo neihna hmunah nasa tak a tarlan a ni. Lo vah aṭanga buh seng thlengin tlawmngaihna khan hmun laili a chang tluan parh ṭhin. A chak lo zawkte’n a chak zawkte inthlahrung hauh lova an lâwm theihna hmun, bawrhsawmna leh thihnain a tlakbuak chhungkuate chhawmdawl an nihna hmun, hmeithai leh thawkmawh chhungkuate khaichhuah an nihna hmun a ni tel bawk. Nun dan mawi an zirna, taimak an zirna, tlawmngaihna a taka an lan chhuahtirna hmun langsar tak chu lo neihna hi a ni.

Loneih leh hnathawh dan kalphung: Loneih hian an hnathawh dan kalphung (work ethics) fel takin a siam a; hlawhtling tur chuan taima tak leh rim taka thawh a ṭul a ni tih an hre chiang hle. Hunbi nei veka engkim kalpui a ngaih avangin ruahmanna fel tak nei chunga hnathawh an thiam phah a, khawtlangah mi taimate’n ngaihsan an hlawh a, tuma’n zawmthaw bik nih an duh ngai lo. Dam lohna nei ni si lova hnathawh hun laia ina awm mai mai nih tuma’n an duh ngai loh dan aṭangte hian hnathawh an thlir dan a lang kan ti thei ang. Intodelh turin chhung tinte’n theihtawp an chhuah a, mi dangte kêp ngai ni lovin, mi dangte kêptu nih hi an tum ber a ni. Zing aṭangin rim taka thawkin, mittlung takin an chanvo an hlen chhuak ṭheuh ṭhin. Loneih kaltlang hian Mizote hian hnathawh kawngah ziak loh dan fel tak kan neih phah ti ila kan sawi sual awm lo ve.

Engtin nge ni ta zel ang? Mizote nunphung leh thlirna kawnga nghawng lian ber thlentu, loneih hi khawvel changkanna leh eizawnna kawng dang awlsam zawk leh hahdam zawk a lo awm tak zel avangin bânsan hret hret zel a ni. Tunah phei chuan loh theih lohna, intunnunna atana hmangtu, eizawnna thlang tura chakna leh theihna nei ve lote chauhin an la chhunzawm ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. Chutiang a nih karah chuan na taka sawisel leh diriam an nih chângte a awm ta zauh zauh niin a lang a, kan culture zawng zawng innghahna, kan bulpui ber hetianga sêl a nih châng hian a lainatawm viau mai hian ka hre ṭhin.

A lehlamah chuan, ramngaw ṭhiata han hâl chiam hian nghawng a nei na lawi bawk si. Nimahsela, tuna loneih la kalpui mekte pawh hian bânsan duh teh mah se, an tan kawng dang a awm miau loh avanga la chhunzawm zel an ni. A nihna takah chuan, an nawm an mâkin ramngaw/leilung hi an hmang lo va, an dam khawchhuahna hmanrua atan an hmang a ni zawk. Kan pi leh pute hun lai ata tawh Zo nun ze mawite kha tun thlengin an la chhawm nung zel a, theihtawp chhuahin ram a chereu loh nan hma an la mek zawk a ni. Tun hunah hian an hmakhaw ngaitu an mamawh a, dâwmkan leh chhawmdawl an nih theih nan theihtawp i chhuahpui ṭheuh teh ang u. Chutihrual chuan, loneih aṭanga kan culture hlu leh ṭha tak tak lo piang chhuakte an ral zel loh nan mahni hmun ṭheuha chhawm nungtu ni zel tura a ṭan latu kan ramin a mamawh e. 

- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College