Doctor-in a ti...

Khawvelah hian kan nunna lam chungchang zir ho doctor leh medical lam thiamte hi kan ngaihlut leh an thu kan zawm ṭhat ber an ni awm e. An thiam leh an sawi (chawh dik) dik ai mah hian an nihna, mihring dam leh thih inkar, hrisel leh bawrhsâwm thusawi thei tur ber nia rin an nih avang hian an thu hi a kawi a ngilin kan zâwm lo ngam mang lo va. Eng anga thuneitu, sorkar lam mi emaw, kohhran lam mi emaw tan pawh ni se, doctor-te thu hi chu hnial theih loh leh hnial ngam loh ang hialin kan ngai ṭhin a ni deuh hi maw.

Zêp nâk emaw, thupek eng anga khauh leh khirh pawh ni se, kan hmuh theih mihring zingah mihring chunga thunei leh thu pe thei ber chu doctor-te hi an nih miau avangin ‘Doctor-in a ti’ tih chuan a leh chuang sawi tur a vâng tak zet a; Persia dan danglam thei lo ang hialin kan ngai mai ṭhin a nih hi maw. Kan lo pian a, kan piang ngei a ni tih fiahtu leh min lo dawngsawngtu an nih rual hian, kan thiha kan thih thu puang thei leh min bawihsawma min thlah liamtu hnuhnung an nih ṭhin avang hian ngaihnep ngawt chi chu an ni lo rêng a ni.

Heti taka thil ti thei leh ropui an nih avang hian kan doctor-te hian an inrin phak bak leh an lo beisei nasain mipuite’n rinna kan nghat a ni tih hi an hriat thar leh hi a ṭulin ka hre tlat. A nihna takah chuan an ṭawngkam hi kan damin kan natpui mai mai a ni tih i an hriat nawn leh a ṭul awm e. Doctor-in an natna an (rin) sawi mai maite hi keini chuan kan lo natpui em em zel a, an ṭawngkam khat ringawt hi khum kan behpuiin kan kunpui ngawt ngawt thei tlat a ni. Zep nak emaw, heng natna thlentu virus leh bacteria aiin an ṭawngkam hi a chak zawk a ni ber a. Kan ṭhianpa pakhat damlo pawh a nat dan a sawi aṭangin doctor pahnihin phone aṭangin malaria i ni ang an tih avangin a malaria awm ve hmiah thei a. A thisen exam vel aiin doctor (specialist pawh ni chiah lo) thusawi avang khan a malaria em em thei tlat mai a ni. Zoram lamah phei chuan PF thanin a lo thang ni awm tak a ni.

Khawvel hian hma nasa taka kan sawn rual hian kan hrisel lohna pawh hi a zual tulh tulh emaw tih tur a ni a, natna mak tak tak pawha pungin kan vei nasa em em a ni. Cancer phei chu Mizoramin kan champion-pui ngat reng a nih hi maw. Natna mak leh dangdai tun hmaa kan hriat ngai lohin min rûn zel dawn a ni tih pawh a lang reng, tunah pawh Mizo ṭawnga hrilhfiah mai mai theih loh natna tam tak kan neiin kan tuar fir fer tawh reng a nih hi maw. Chuvang tak chuan, kan Mizoram doctor-te kan fimkhur leh zual a ṭul em aw ka ti ṭhin.

Kan damlo tam tak phai lam panpuite leh panpui lem lote chungah thil mak a thleng fo ta mai a. Damlo tam tak chu cancer emaw, natna khirh tak veia phai lama kan thawn liam an natna te, Mizoram lam doctor-in an sawi ang lo ni leh lem lo sawi tur an kat nuk mai. A ṭhente lah tihdam theih loh an tihte pawh dam tate an awm ta nuk mai a. Kan inenfiah deuh zawng a ngai a ni.

Cancer hi a vei lo tan chuan a ṭihbaiawm vak lo mai thei a, mahse, a ṭawngkam ringawt pawh hi a vei nia inhria tan chuan thihpui tham a tling. ‘Cancer i vei’ tih chu thi turin inbuatsaih rawh tihna ang hial a nih avang hian cancer chhuaha inchhuah ringawtte hi sim a ṭha hle a ni. Cancer rinhlelh a ni emaw, cancer a nih leh nih loh chian a ngai a, phai lamah kal a ṭha, emaw tal hian sawi ta ila, ziaawm deuh lo ang maw le. Nge ni, doctor lam hian cancer rinhlelha an sawi hi a mipui zawk hian kan lo sawi cancer chiam ṭhin le? Cancer thlahin phai lamah kan inthlah liam a, chhungkhat leh kohhranin ṭawngṭaina lamah kan dilpui luai luai a. A tuartu chhungte tan phei chuan damin kan inhmu leh ang em tiin rilruin arbo a zawng tak zet laia cancer dam ta haw/vei lo hawa an an lo haw hi a lawmawm em em rualin, lemchan, a changtu nih châkawm lo zet a ang ṭhin.

Ṭawngṭaina hi ka ringhlel lo va, Pathianin thilmak a ti thei tih pawh hi ka ring thlap. Israel-te chungah mai pawh ni lo, keimahni ngei hnena thiltihtheihna mak tak lantirtu, danglam ngai lo Pathian hian cancer leh natna mak ber pawh a tidam thei a, a tidam mek zel tih hi ka ring thlap a. Mahse, kan ṭawngṭai dama kan chhâl tam tak hi chu kan ngaituah ngun deuh ṭulin ka hre ṭhin. Cancer, ṭawngṭaia kan dil hi Van lam hian cancer tiin a lo dawngsawng ngût ang em aw tih erawh chu hriatthiam har ka ti ṭhin. Doctor ṭawngkam pakhat avang maia cancer a, doctor dang pakhat ṭawngkam avang maia cancer leh lo tur kan ni lo. Cancer hi thihna a nih vangin kan fimkhur a ṭul tak zet zetin ka hria.

Natna khirh leh harsa nia an puan, tihdam hlei theih loh anga sawi, a ṭhente phei chu phai lam pan pawh awmzia awm lo hiala an sawi dam ta sawi tur pawh ka hria. Eng kan ti nge kan Mizo doctor-te hian hetiangte an tih tak fo mai le? “Vai doctor an thiam bik chuang lo,” tih te, “Khawl kan nei ṭha lo va,” tih ngawt maite hi sawi fo chi a ni ta lo. Vai doctor zawng zawng an thiam bik e pawh ka ti kher lo. Khawl ṭha bikin an en vek kher lo thei. Mahse, Mizo doctor-te hian vai doctor tluk loh kan ngah hle a ni tih hi erawh chu an hriat a pawimawh a ni. Mizoram lama dam thei tawh loh chhuaha an chhuah, vai lam doctor-in dam thei an tih hi eng nge a awmzia ni ang le? India rama thawk ṭheuh ṭheuh hi a inan loh theih hle mai dawn a lo ni. Kan Mizo doctor-te hian damdawi tam tak aia an ṭawngkam kan dampui zawk a ni tih hi an hriat thar a va ṭul tak em.

Han duhthawh deuh ila. Doctor-te hian mipuite nasa lehzuala rawng min bawlsakna chhan tur hi awm vein ka hria. Heng doctor ho infuihna leh intiamkamna (International Code of Medical Ethics, Hippocratic Oath te), dan leh dun (law and order) anga an tih ngei ngei tur thil piah lamah hian kan Mizo doctor-te hian mipui rawngbawl an bat vena tlem han sawi teh ang. Tlemin ṭawngkam han thlahdah deuh ila, kan Mizo doctor ho khan in tuang lo tichhah deuh ula.

Kan doctor tam zawkte hi chu thiamna lamah chuan an ropui ber hauh lo vang a. A dik tak chuan a ṭhente chu subject ba chunga bachelor degree inhlang kaia doctor-te an ni nachungin, doctor-te hi ka hmuh dan a nêp chuang lo. Eng anga zo har deuh leh bei rei deuh pawh ni se, doctor an nih hi chuan hmelchhe deuh mah se, mi tam zawk hi chuan kan tluk loh en sa ngawt zel a ni.

Doctor mai mai, spcialist pawh ni hlei lo pawh lo ti sa teh mah ila, an thu tam zawk hi a kawi a ngilin zawm loh ngam loh an nih avang hian kan doctor-te hian an hna hi uluk lehzuala an thawh a ngai a ni. Zirnaah hian khawii chhuak nge tih leh, eng division nge tih hi zawhna lar ber pawl a ni âwm e. Mangement zir chuan IIM, engineering zir chu IIT-a lutte an en sang deuh a, henga lut phate pawh an induh deuh bik ṭhin. Doctor mak vena em em chu, khawi chhuak nge tih velah kan buai em em vak lo. Tin, an pass-na division phei chu kan zawt ngai lo hrim hrim nia maw le. AIIMS leh CMC, Vellore te hi ngaihsan deuh bik ni mah se, Bihar lama bei rei deuhte nen hian angkhat deuh tho hian kan en thei tlat hi thil mak a ni. (AIIMS-a lut pha chin hi chu induh chu an induh deuh bik mahna). Hetiang khawpa mipuiin hriatthiamna kan pek hi course dangah hian awm ve tak maw le?

Thiamna leh hmasawnna a sang zel a, natna mak leh damdawi thar a chhuah reng avang hian an inennawna an inzir thar zel ṭul tak zet zet a ni. Chutiang a nih loh a, kan ṭhianpa fiamthuin doctor upa deuh tawh a sawisakna ang a, “An hun laia damdawi chu a chhuak tawh lo,” tih ang velte hi awm lo thei hram se. An zir ve laia natna chhuak lo leh an zir loh thlenga zir thar zel tur leh in update reng turin insang mar a ṭul hle awm e.

An hnathawh dan chungchang erawh chu sawi chiam ṭul ka ti lem lo va, kan lo sawi vak hian mi pawite riau riau kan sawi dah ang e. Kan Mizo doctor tam tak hian hlawhfa an ruai ve fo vang a, an hlawhfa rawihte hi a ruaitu tak aia hna pênhleh an thawh hian thawk ṭha zawk ta se, an hlawhfate chungah hian eng ngaihdan nge an ngeih ang tih hi an mut hmuhahte lo inzawt ve mai mai se chu ka ti ṭhin.

Heti hian a tawp ka khâr dawn e. Aw, Zoram doctor-te u, in ropui thlawt e; nangmahni pawhin in dinhmun en ula, in thiamna leh theihna bak bakin kan ngaisangin ka ngai ropui che u a nih tih hi in hai bik lo vang. Chuvang tak chuan Zoram tan in theihna leh thiamna hmang a, uluk leh tih tak zetna nena Zoram damna tura fimkhur chhuah lehzual turin ka ngen che u a ni. Zoramin natna hrik aiin in ṭawngkam hi kan natpui a, in damdawi chawh mûm lian pui pui aiin in ṭawngkam hi kan ngeih zawk a ni tih i lo hre nawn leh mawlh teh un. 

- Lalrintluanga