Written by
- RK Ruata (Lama)

Hawh u, zai i uar thar ang u!

Rimawi hi a hmanna hmasa lamah chuan kut hnathawh paha intihhlim nan te (entirna ‘Rosie’ – midum sal ho hnathawh hla), vantlang inlêmna leh inkawmnan te (entirna ‘Akeekee’–Polynesian ho hla), thawnthu inhrilh chhawn nan te (entirna ‘The Epic of Gilgamesh’ – Sumerian ho hla) leh thil dangah tam takah an hmang niin a lang. Chu chu sakhaw thilah la lut zelin, Bhuddist chuan an thu/hla chhamah te, Hindu chuan Bhajan an ti a, Islam chuan Sufi an t ia, Kristiante chuan hymn te kan neiin kan siam ta a ni. Heta kan sawi tum ber chu, rimawi hi ngaihthlak atan (listening pleasure, amusement) atan ringawt hmang lovin, thlarau lam hahdamna leh pathian chi hrang hrang biak nan kan lo hmang nasa hle a ni. Rimawi chanchin (history) leh mihringte kan lo zai ṭan hun tih lamte chu hei bak hi sawi ṭul lem lovah ngai ta ila.

Heti tak maia mihring tana pawimawh si hi hna leh zirna chhuanlamin rimawi lam hi kan ngaihsak lo ṭan ta hle mai a. Chu tak chuan kan rinna nun pawh a khawih buai pha ta ni a lang. Ngaihtuah chian a ṭul hle a ni. Kan hna lam chu tun ṭumah chuan sawi tel lo ta mai ila, hei pawh ziah tur tam tak a awm ang; remhriatna (creativity) leh thathona (motivation/enthusiasm)-a min puih dante tam tak sawi tur a awm ang.

Ringtu nun leh zai rimawi hi sawi hran hlei theih loh khawpa inzawm thûk leh chhui tur tam leh hla tawh tak a ni. Fakna hlate hi an pawimawhin thil an ti thei si a, tunlaiin Pathian biaknaah tun hma aiin ṭhalaite’n zai kan uar tawh lo mai ni lovin, zai tawh mang lo hi kan tam tlat tawh viau mai a. Beethoven-te’n, “Rimawi chu kan thlarau leh kan taksa thil hriat theihna thlun zawmtu a ni,” ti hiala an lo sawi laiin, keini chuan kan inhlattir zel niin a lang. Zai uarna leh pawimawhna chawi nun beisei leh ring chungin Pathian faka zai leh rimawi tum te hi a pawimawhzia leh tan lak kan ngaih zia infuih thar nan i chhuiin i han zir dawn chhin teh ang.

Infiamna chi hrang hranga infiam turte’n an infiamna hmun an rawn luhin rimawi ṭang et awt, tihrâwl tizâa tiphûr thei tur an rawn hmang ṭhin; lehlam pawlte hneh ngei tur khan rimawiin a tihphûr a ngai a ni. Chutiang chiah chuan ringtute pawh hi Pathian hnena ni tin a thi tur, ni tina inlamleta inhlan thar tur kan nih angina, rimawi leh hla ṭha tak tak kha rilrua min hruai lut thei tur a tam a ni. Chu’ng hlate chu kan hre tawh lovin kan sa tlem ta hle mai; Pathianin min pawlna hmanrua a nei tlem zel tihna a lo ni ta a ni. Keini pawhin Pathian pâwlna leh min pâwlna hmanrua kan insiam belh ve zel a, kan inchhêk hnem ve zel hi kan tihmakmawh a ni bawk si a.

Ṭawngṭai leh zai hi Pathian kan pawlna langsar ber a ni a, huho ṭawngṭainate hi chu han siam belh vak chi-ah kan ngai lo nge ni, kan neih belh khât khawp mai a. Hei pawh hi kan sakhaw lam mithiam leh puipate ngaihtuahna tizautuah heti chin hi dahin duhtawk mai ila. Hla leh rimawi erawh engtik lai pawha awm belh reng leh siam belh reng a ni. Hei pawh huho ṭawngṭai anga pawl leh huho kher a tih ngai lo, mahnia a thawh dan anga siam mai theih a nih vangte pawh a ni pakhat ang e.

Hla tam tak phuah a ni tawh a, phuah belh a la ni zel bawk ang. Pathian hla ngatte phei hi chu ropui tak tak, a hla nalhna leh larna piah lama a phuah dan aṭang ringawt pawha rilru hneh em emtu a awm ṭhin. ‘Khawvel hrût chhuak ila’ tih te, ‘Khawngaihna mak mawi leh duhawm’ tih hlate phei chu a lo chhuah dan kan hriat lar, rilru khawih leh Pathian hman em em a nih zel hi maw!

Khawvelah hian harhna tam taka lo thleng tawh a, khawvel pum hriat hlawh khawpa harhna thleng tawh hrang hrangte hi han en ila. Harhnain a ken tel ngei ngei chu hla hi a ni. KHB no. 4-na ‘Pathian ropui rawh se’ tih hla hi kum 1952-a Billy Graham-a London Crusade aṭanga rawn sak lar chhoh nia sawi ṭhin a ni a. Chutiang zelin, ‘First great awakening’ (1730–1740)-ah ‘Isua kraws mak tak chungah’ tih te, ‘Chatuan lungpui aw Krista’ tih te. ‘Second great awakening’ (1790–1830)-ah ‘Khawngaihna mak mawi leh duhawm’ tih te, 19th Century Evangelical Revivals-ah ‘I hnenah ka inpumpek e’ tih te, Welsh Revival (1904–1905)–Mizote chanchin ṭha min rawn thlentu harhnaah khan, ’Aw Lalpa, i malsawmna hlu’ tih te; Mizoram harhna lam kan en pawhin El Bethel (1989–1990) harhnaah, ‘Aw Isu, tui nung lui i ni’ tih te, ‘Lalpan min hmangaihna chu’ tih te; Faktea lar vanglai harhnaah, ‘Nunna Krista’ tih te, ‘Damna kim’ tihte kan hlimpuiin kan chakna lâkna chaw ṭha berte zinga mi an nih ṭhin kha.

Heti chin ringawt kan en pawh hian zai rimawi pawimawhzia leh Pathianin a hman nasatzia kan hre thei awm e. Harhna, siamthar lehna mamawh reng ringtute hian zai hi i uar thar mawlh ang u. A bikin ṭhalaite ka han sâwm duh a ni; keini kan zai loh chuan chhuan lo awm leh turte chuan a ngaihna an hre tawh lo vang. Ram kalsiam thilah, sawrkar hnaah, khawtlang inenkawlnaah chin ṭha leh tradition inhlan chhawng zel tur kan ni si a.

Engtin nge zai kan uar thar ang? Ka tui si lo, engtin nge ka tui thar ang? Ṭhenkhat chu lengkhawm saka tuilo maite kan tam ang. Lengkhawm zai hi kan hnam zai, khawvel khawilai mahin an neih ve loh, ziaka a notation dah ngaihna pawh la awm lo khawpa ril leh hlu a ni a, thiam ngei ngei hi kan tihmakmawh a ni.

Kan thu laimu, zai uar kan ngaihzia chinfel dan tur i’n sawi dawn teh ang. Hla leh thawthu inhrilhte hi hmanlai aṭanga mihringin kan mi hmasate chanchin, kan hmasang thawnthu te, kan hnam chanchin, a hun laia kan khawtlang, kohhran, chhungkaw inrêlbâwl dan inhrilh/ inhlan chhawnna a ni a. Tunah pawh inhrilhhriatna leh zirna ṭha berte zinga mi a la ni reng a ni. Nautein ṭawng a zir ang chiah hian hla pawh hi naupangin puitling zai kan hriain kan ngaithla a, kan phun rem a, kan zir thiam ve ṭhin. Naupang zai an tlem a, zai thawm a ṭhat tawh loh chuan puitling zai hmuh tur an nei tam tawh lo tihna a ni. Chuvangin, puitling te, a bik takin sande sikul zirtirtu te, nu leh pa te, kohhran ṭhalai member te, naupangte hmuh tura zai kan uar thar a ngai em em a ni.

Ṭhangkhat lian vel lek kal ta ringawt pawh khan bial zaipawl leh kohhran zaipawl member hlunte hi chu solfa chhiar thiam vek tura ngaih kha an ni a, an chhiar thiam deuh vek reng bawk a. Tunah erawh bial zaipawl member meuh pawh mahnia hla inen thei lo kan tam tawh hle âwm asin. Engvang nge ni ang le? He’ngte hi kan inzir tharna tur ni mawlh se ka ti ngawt mai. Thil hi tui a, tih hnem avanga thiam leh tih hnem hrim hrim avanga thiam a awm a. Kar tina kumpui lingleta inkhawm ṭhin kan ni deuh fur ang a, solfa leh Mizo kristianna phei hi chu a inzawm nghet em em a; zir thiam ve ṭheuh tum a ṭha ngawt mai. Zai lai hian en tlat ila, thiam hun hi a awm mai a ni a, a hrana zirna hun nei lo tan pawh.

Harh tharna te, Pathian thûk leh zuala mimalin kan pâwl theih nan te, kohhranin hlim leh zuala Pathian kan inpâwl theih nan te, kan ‘well-being’ hrim hrimin hma a sawn theih nante zai rimawi hi tui thara intuai thar kan mamawh tak zet zet a ni. Eng hmang pawhin Pathianin min pâwl thei a, mahse, duh huna kan pâwl vena tur hmanrua insiam leh inrin hi kan tihmakmawh a ni. Chumi atan chuan Pathianin a hman nasat ber pawl chu zai rimawi hi a ni tlat si a. Pathian faka zai hi i uar thar deuh deuh teh ang u. 

- RK Ruata (Lama)