Written by
- Lalremliana Pachuau

JF Laldailova kum 100-na pualin

JF Laldailova kha January ni 9, 1925 kumah lo piangin, kumin hi a kum 100-na a lo ni ve ta reng mai. He a kum 100-na pual hian, JF-a, Dungtawia tia amah ngamtlâktute'n an koh bawk Sap ṭawng leh Mizo ṭawng thiamzia, a sulhnu tlem aṭangin tar lan kan tum dâwn a ni.

JF-a Mizo ṭawng thiamzia an sawi fo va. A Sap ṭawng thiamzia hi a thu ziak kal tlanga entirna nena miin an sawi emaw, an ziak emaw hmuh tur a tam lo hle thung. Keini ang duangina; Dungtawia sap ṭawng thiamzia pholan han tum chu, pialtlepa liluh tum tlukin a harsa tih kan hai hauh lo. A kutchhuak kan ti bawrhbâng zawk ang tih pawh hlauhawm tak a ni! Mahse, zah fákah lû êm a chhum bik lo'ng chu.

Churachanpur nula hmêlṭha Ethel-i, Zarbawihi tia a koh duat ṭhin hnenah, JF-a hian lehkha a thawn ṭhin a nih kha. He a lehkhathawn hi Pu R. Lalrawna'n phuah khawmin, lehkhabuah a siam hlauh mai a. Zofate kan vanneih phahin, Pu Rawna chungah lawmthu sawi mawlh mawlh tur kan lo ni. Napoleon-a'n Josephine-i hnena thaikawi bawngte a thawn te, John Keats-a'n Fannu Brawne-i lehkha a thawn ṭhin te, Elizabeth Barrett Browning-i'n a pasal ni ta Robert Browning-a lehkha a thawnte khawvelin a ngaihhlut si chuan, Zofate hian JF-a Love Letter hi kan ngaihlu ve ngei tur a ni!

JF-a hian a Love Letter hi Mizo leh Sap ṭawngin a ziah pawlh nasa hle a. Lehkhathawna a sap ṭawng thumal chheh dan leh, a thu ziah (sentence) pahnih thum lek aṭangin JF-a sap ṭawng thiamzia tar lan kan tum dâwn a ni. Dungtawia hian Figure of Speech, Literary Devicea an tih bawk, thu ziak chei mawina thumal chheh dan hrang hrangte a hmang thiam ngang mai a! Chu'ng zinga pakhat, kan ziak mi tam zawkin an hman tam loh tak, Antanaclasis a hman thiam dan kan en dâwn a ni.

Antanaclasis chu thumal pakhat ni si, sentence-a thu awmze hran daiha hman kawpna hi a ni. Homonymy nen hian ngaih pawlh loh tur a ni. Homonymy-ah chuan thumal lam rik dan inang, write/right, know/no, waste/waist hmangin sentence siam a ni ṭhin. Tichuan, JF-a'n Ethel-i hnena thu a thawn hi lo en ta ila. "Don't snap at me by not sending me your snap," tih thu hi i han chai hmasa ber teh ang.

He thu hlawm khat (sentence) lekah hian JF-a hian a sap ṭawng thiamzia min hmuhtir a. Thu chei mawina chi khat Antanaclasis an tih, thumal pakhat awmze hrang neia hman nawnna kan hmu ta a. Snap hmasa zawk hian, ṭawngkam vin leh nâ taka inṭawng khûmna lam a hawi a. Snap hmanna hnuhnung zawk erawh, thlalak emaw thuchah (message) sawina a ni thung.

Snap hian awmze hrang hrang a nei a. "Vawilehkhatah a tiang ken lai chu, a lai takah a tibung thut a!" tih thu-ah, vawilehkhata tibung sawina hi Snap (verb a nihna) a ni. "Chu thu thin ṭhawng tak a han hriat chuan, vawilehkhatah a zawi nghal thut a!" tih thu-ah hian, verb angin zawi nghal tih nân hman theih a ni leh. Thla lak dâwna thla lak ri khep sawi nân Snap hman theih a ni a. "Min vin vak suh" tih nân pawh hman theih a ni bawk. Snap hi noun ang pawhin a la hman theih leh ta zel a. Mahse, chu lam chu kan sawi kai tawh lo mai ang.

Tichuan, JF-a thu ziah awmzia chu, "I thlalak min rawn thawn tura ka ngenna che kha ngai thiam lovin, i thlalak min thawn duh loh vangin nâ takin mi hau kher suh ang che," tiin, Antanaclasis a hman thiamzia a lo lang ta a. Sap ṭawng thumal han chhaih kual velah zet hi chuan, Dungtawia lo chungnunzia kha sâng tak a lo ni! He ṭawngkamah hian Ethel-i va chhaihna Pun (ṭawng mei nei) a bilh tel hi kan hmu thiam em? Antanaclasis hi Pun chi khat a ni tih lo hre ta bawk ila. A ṭawng neitu sap pachalte pawhin, hei aia mawi leh nalh hian thu an chhep thiam bik kher lo ang!

Benjamin Franklin-a thu hla pakhatah, "Your argument is sound... all sound" tia Sound thumal hman nawnna te, Romeo & Juliet lemchana, "Where civil blood makes civil hands unclean" tia Shakespeare-a'n Civil thumal a hman kawpna te aiin JF-a thu hla hi a nep bik hauh lo tih i hmu thiam chho thuai dâwn e.

Franklin-a thu ziak awmzia chu, "I hnialkhan han chhawp chhuah chu a dik zet mai. Mahse, beng dâr nghawr nghing lawih khawpin a bengchheng a nih hi maw le" tihna niin, Sound thumal chu 'dik' leh 'bengchheng' sawina a ni kawp tih kan hmu thei ang. Tin, mi va elsenna (Pun) a bilh tel bawk hi kan hmu thiam em? Shakespeare-a pawhin, "Remna duhtu mipuite chuan, râpthlâk taka thisen chhuahin an intibawrhbâng ta a" tiin Civil thumal chu mipui sawi nân leh thisen chhuahna kut neitu angin a rawn hmang a nih hi.

A dawt lehah chuan he thu, "But at least a negative of it should not be denied in the negative" tih hmangin JF-a hian a chunga lehkhathawn a ziah hi a ziak chhunzawm leh zat a. Hei zet chu a rilin, a thûk leh zual sauh a. Shakespeare-a thu leh hla hriat thiam tuma hun rei tak kan cham ṭhin ang maiin, a thu chheh awmzia hriat tumin ngaihtuahna sen a ngai ta hle mai. He thu hlawm khatah hian, Snap thumal ang bawkin Negative thumal hmanna Antanaclasis kan hmu leh ta.

He thu hlawm khata 'A negative of it' tia 'negative' a rawn hmanna hi thlalak la print chhuah loh sawina niawm tak a ni! A chhan pawh a hma thua JF-a'n Ethel-i hnena a thlalak a dilna kal zel a nih vang a ni. Mahse, thlalak lam sawina a ni hauh si lo! A thlalak a dil avangin, Ethel-i khân ngaihdan herh deuh tak a lo nei thei a.

Chu a ngaihdan dik lo tak a chu, nasa leh zuala miin an ngaih thiam loha, an inkâr thu (thlalak indilna kal zel) dik lo taka sawi darh a nih zel loh nân, thlalak a thawn duh lo a nih pawhin ngaihtuahna herh zet a lo pian loh nân, ṭawngkam fel lo tak nena thlalak a dilna lo hnawl lo tura a ngenna a ni ta a ni! Chung thu sawi nâna JF-a'n sap ṭawng a han hman thiamzia hi, mi zawng zawng chunga lêng tih loh rual a ni lo!

JF-a'n Ethel-i lehkha a thawn pakhatah chuan, he thu ziak ril êm êm leh mawi bawk si hi kan hmu leh a–"If ever you ever can ever possess the sentiment to feel…"

A ngialngana lehlin (literal translation) chuan, "Engtikah emaw i thinlunga mi duhna tak tak i ti lang ve thei ngai a nih chuan..." tiin JF-a hian Elipsis (...) hmangin a thu a ti tawp a. A thu sawi duh sawi zo si lovin, chhiartu apiangte'n engtin ni zel ang maw tia suangtuahna khawvel fang turin, JF-a hian min kalsan ta a nih hi. Elipsis hmang thiam nih hi, ziak mi ropui nihna pakhat ve reng a ni si a.

A thu chhehah hian figure of speech-a Repetition kan hmu a. Repetition chu thu hlawm khata thumal lam rik dan inang hman nawnna niin, JF-a Repetition rawn hman hi, Assonance–Thumala vowel ri inla lawn phei zat zat sawina niin, poetic leh lyrical quality mawi tak a rawn ziak chhuak ta a ni. Hetianga ṭawngkam hriat thiam awlsam tak, mawi tak ni bawk si hmanga thu han phuah mai kawngah JF-a kha, Literature khawvela an mi chhuanvawr sap pachalte nen tual khat an lêng dun tiin, huai takin kan sawi ngam ngei ang.

He thumal; 'Ever' a rawn hmanna hian, JF-a'n Ethel-i a va ral khat chhainaah hian, a châng chuan rinhlelhna thlipuiin a nuai ṭhin tih min hriattir a. A châng leh beidawnna rûkna neiin, duhthusam thamral riai riaina thlifimin a chhem heuh heuh ṭhin tih min hrilh bawk. Tin, he thu hlawmah hian thu inkalh leh lungchhiatthlâk (paradox/irony) anga ngaih theih kan hmu bawk. "...possess the sentiment to feel" thu hian JF-a ngaihtuahna min hmuhtir a. Ethel-i chu suangtuahna hlimthla mai, tak rama chenpui theih ngai loh tur anga ngaihna, an inkâr thu-ah hlauhthawn rûkna a nei ṭhin tih min hmuhtir a nih hi.

Chu mi sawi nâna a sap ṭawp rawn hman hi, Chawngtinleri ang maia duhawm leh ngaihawm zu nia! Dungtawia chhûngril nuna thu inkalh awm hi, Ethel-i hian a hmuh hmaih bik hauh lo! He a lehkhathawn chhan letnaah Zari hian, "Ka thawh aṭanga ka mut thlengin ka hria che" tiin a rawn hnem ngat asin! Zari chenna in kha Churachanpur kan chhun pelh pahin, kan tlawh ve ngei a. JF-a sap ṭawng hmante kha, hre thiam vek ṭhin tak ang maw?

Ti khân, JF Laldailova sap ṭawng thiamzia kan tar lang ni ta se. Thui dâwn lutuk lo se zawng, a sap ṭawng hman thiamzia tar lang turin, a thu ziak tam tak kan bih tel tur a nia. Mahse, kan han tar lan aṭang ngawt pawhin, JF-a sap ṭawng thiamzia hai rual a awm lo a nih hi. Tunah chuan sap ṭawng, Mizo ṭawnga lehlin a thiamzia leh, kan ṭawng a lo hman thiamzia lam kan bih ve leh thung dâwn a ni.

Mi hrâng fâm ta JF-a’n Shakespeare-a thu leh hla a lehlin khân, Shakespeare-a ṭawngkam hman ang diak diak (Literal Translation) in a letling lo a. A hun lai leh tun thleng pawha Zofate hriatna milpui leh, mipui nawlpui ngaihnawm tih turin, hriat thiam awlsam tur zawngin Hamlet-a leh lehkhabu dangte kha a letling ṭhin tih, a kut chhuak kan en chuan kan hmu thei ang.

JF-a khan Mizo hnam nun phung milpuiin (Cultural Adaptation) lehkhabu a letling ṭhin a. Shakespeare-a’n, ‘...when yond same star that's westward from the pole. Had made his course t' illume that part of heaven, where now it burns' a tih chu JF-a khân, ‘…khi, zangkhaw mei hêma arai khian tuna thing bük zâr hmawr a thlen hun lai takin’ tiin Zopa kut chhuak lemchan ang maia chhiar theih turin a rawn letling a. A sap ṭawng awmze bo hauh si lovin, he tribal thluak mil takin a letling thiam a nih hi!

Chu bakah Shakespeare-a ṭawngkam, a sap ṭawng awmzia ang ni lo, (Linguistic Amplification) anga duhtâwka zalenna inpein, Shakesprare-a thu leh hla chu zau zawk leh fiah zawk tura lehlin pawh a ching hle bawk. Ophel-i’n a pa chungchang a sawina – 'How should I, your true love know from another one? By his cockle hat and staff...' tih a lehlin dan hi en teh.

‘A suak, a tak rim ka thlei thiam lo, Val zawng sakhmêl pâr leh diar ze ṭial, Dam tui ang an luang hmun e’ tiin a letling ta a. Hamlet-a thawnthu kha Mizo thawnthu ngaihnawm tak angah chhuahin, Zo ṭawnga thumal mawi ber ber hmangin a thuam famkim ta emaw tih mai tur zu nia! Hetiang taka letling tur hian, Mizo leh Sap ṭawng thiam êm êm a ngai a. Ṭhangthar erawh chuan kan ṭawng thiam tel lova sap ṭawng thiam viau theihah an inngai thung!

Hamlet-a pa thlarau a rawn inlâr a, Horatio-a’n tu nge a nih inhriattir tura, ‘By heaven, I charge thee, speak’ tia a han biakna hi tun lai ṭhangthar rual, You Tube leh film letling ṭhinte chuan, ‘Pathian/Van hmingin thu ka pe a che’ an tih ngei ka ring. Ṭhangtharte'n sap ṭawng leh sap ṭawng lehlinna kan ṭawng an pawngsual dan hi, sawi zau a châkawm hle!

JF-a erawh chuan, ‘Van ram hmingin ka chaha che’ a han ti zaih mai a! A lehlin mawizia hi kan zuk hmu thiam mai em? Dam lai mihring an hmachhawn miau loh avangin, mitthi thlarau, zan hnih a zawna rawn inlâr hnena thu han pêk ai chuan, thu han chah zawk kha a awm ngawih ngawih a. Hei ringawt pawh hian JF-a lehlinna mit hi a fiah mai ni lovin, a themthiam tih min hmuhtir thei a nih hi.

Marcellus-a vekin Horatio-a hnenah, ‘Good now, sit down and tell me, he that knows’…’ tiha ‘he that knows’ tih lai tak JF-a’n, ‘Nang kan thiampuipa hian i theih chuan’ tia a han letlingte hi a fuh ngawih ngawih khawpa, faifûk raih chi a nih hi! Hetianga sap hovin ṭawng tlânglawn tak, nitina kan inbiakna ṭawngkam an hman ṭhin mawi leh dãk thlarha lehlin kawngah, JF-a khân a hun laiin mi pahnih khat bak elpui tham a nei hauh lo ang le!

Horatio-a thu sawi JF-a lehlin dan hi ngun takin en ta la, Literal Meaning aia ṭawnghmang thiamna leh Cultural Adaptation hmanga, kan hriat thiam theih tur zawnga thu a lehlin dan kan hmu fiah mai awm e. A sap ṭawng tar lan duh viau mah ila, a sei deuh avangin Zo ṭawnga a lehlin han tar lang ta mai ila.

"Hmasâng Rom vanglai Kaisara an phil (thah tih aia phil a hmang hi a fuh teh e!) dawn ṭum pawh khan thlante inhawngin (the grave stood tennatless – Shakespeare-a ṭawngkam thiamzia i hmu em?) thlarauvin kawtthler an fang ṭhin an tih kha maw le. Hun râpthlâk a rawn inher dawn meuh hi zawngin, Simeikhu (As stars with trains of fire lehlin nâna Simeikhu a hmang hi a fuh leh hle!) a rawn inlâr a, thi hlirin daite a tla ṭhin (dews of blood)" tiin kai tawi mai ang!

Heti zawng hi JF-a Sap ṭawng leh Zo ṭawng thiamzia tar lanna lo ni ta se. A lehkhabu hrang hranga a thu thiamzia hmuh tur awmte hi, ṭhangtharte'n an rawn buan zel turah i ngai ang. Tichuan, a dam reng lai pawhin, mite'n JF-a kha thu leh hla thiam ber ang maiin an sawi ṭhin a nih kha. Mahse, he a ṭawngkam chheh hian tiril a fán ngaih asin–"Knowing my own limitations, I daily consult, day in and out, in English and Mizo whoever happenns to be near me" tiin, thiam tâwk intihna nei lovin, nitin ṭawng a zir ṭhin thu a sawina hian, JF Laldailova kha pa tlawm tak a ni tih min hriattir.

Here in lies a man of great,

Writ his name in gold!


- Lalremliana Pachuau