Written by
- Jonathan Lalrinmawia
ITI Veng

Operation Sindoor hlawhtlinna phêna India scientist ropui pali

Ram hruaitute leh mipuite’n Operation Sindoor kan sawi apianga sawi nuam kan tih lai ber chu, India thiamna (indigenous technology) hmanga siam ralthuam kan neih leh hman dan chungchang a ni awm e. Chutih rualin, heng nuclear power, space technology, missile system te bakah, defense research tunlai tak takte kan neih theihna phêna scientist, mahni hun pum deuh thaw ram tana hlante chanchin sawi rîk tam a ni lo.

The Architect of Defence Science an tih te, Father of India Nuclear Program te, Father of India Space Program te leh Missile Man of India an tihte chanchin tlangpui leh engtin nge Operation Sindoor atan tha an thawh ve tih tarlan kan tum dawn a ni. Heng scientist-te hi India rama institution pawimawh em em mai Defence Research and Development Organisation (DRDO), Department of Atomic Energy (DAE), Indian Space Research Organisation (ISRO) leh a dangte awm theih nana mi pawimawh, a bul tumtu nia sawite an ni.

Dr. Daulat Singh Kothari hi kum 1906 khan Udaipur-ah a piang a, kum 24 mi a nihin Uttar Pradesh sawrkar puihnain Cavendish Laboratory-ah Physics-a research ti turin a kal. Khatih hun laia physicist ṭha ber ber Ernest Rutherford, P Kapitza leh RH Fowler te kiangah a khawsa a. Kum 4 vel zên zâwn research a tih hnuin kum 1933 khan Cambridge University aṭangin doctoral degree a hmu a ni.

India ramin zalenna a hmuh khan Defence Ministry-ah scientific advisor-in a awm a. Chutia mahni kea din a lo ṭul takah chuan hmachhawp leh hmabak a ko hle. Dr. Kothari-a chuan Defence Science Organisation din ṭha ti a; hei hian a tum ber chu India ram venhimna kawnga science thiamna hman a ni. Defence Science Organisation hi a hnuah Defence Research and Development Organisation (DRDO) tiin a hming thlak a ni. DRDO-ah hian electronic material-ah te, nuclear medicine-ah te leh ballistic science-ahte research an bei nghal a. DRDO avang hian India ram chu ram dang puihna tel lovin mahnia ralthuam siam chhuah kawngah nasa takin hma a sawn a. DRDO hian hmun tam takah laboratory neiin, a tam zawk chu Kothari-a hona hnuaia din a ni. Heng avangte hian Dr. Kothari hi ‘The Architect of Defence Science’ tia sawi a ni. Vawiina kan ralthuam siam, drone te, radar system te leh a dangte hi heng hun laia an siam ni lo mah se, hetiang siam thei tura mellung lo phuntu zinga thluak bûr pakhat a ni.

Dr. Homi Jehangir Bhabha hi India ramin nuclear energy kan hman ṭangkai theih nana tha a thawh nasat avanga ‘Father of Indian Nuclear Program’ tih a ni. Kum 21 mi chauh a nihin theoretical physics lam hawi research ti turin Cavendish Laboratory, Cambridge a zawm a. Tichuan, cosmic radiation chungchangte zirin, kum 1935 khan kum ruk dawn lai research a beih hnuin doctoral degree a hmu. England-a lehkha a zir lai hian a hun laia physicist thiam ber bera sawi Neils Bohr, James Franck-a leh Enrico Fermi te nen an intawng a ni. Cosmic rays chungchanga a hnathawh ṭhat, a bikin ‘Bhabha Scattering’ a hmuh chhuah avang hian khawvel hriat a hlawh hial.

Kum 1939-a World War II-in Europe a tuam ṭan lai khan India ramah a awm a. Indopui chuan Cambridge lama a hna thawh chhunzawm zel a tihkhaihlak avangin India scientist ṭha ber pawl Dr. CV Raman-a hnuaia reader hna thawk turin Indian Institute of Science (IISc) a zawm a ni. IISc-a a thawh lai hian JRD Tata nen ṭangkawpin kum 1945 khan Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) an din a; an tum ber chu khawvel pum huap pawha zahpuiawm loh tur Physics zirna din a ni. A hnu deuh kum 1954 khan Bhabha-a vek hian Atomic Energy Establishment, Trombay (AEET) a din leh bawk.

Bhabha-a hian khatih hun laia Prime Minister Pu Nehru-a kha ramin hma a sawn theih nana atomic energy pawimawhzia a hriatthiamtir thei. Kum 1948 khan Bhabha-a duhthusam ang ngeiin Atomic Energy Act neiin, Atomic Energy Commission (AEC) din a ni. A kaihhruaina hnuaiah India chuan tu’ma puihna tel lovin nuclear energy program a kalpui thei a. Vanduaithlak takin kum 56 mi chauh niin kum 1966-a thlawhna chesualah a boral hlauh mai. A thih hnu lawk hian amah hriatreng nan AEET chu Bhabha Atomic Research Centre (BARC) tiin a hming thlak a ni. Bhabha-a hi tuna nuclear energy thahrui siam chhuah nana kan hman leh ralthuam atana kan kawl theih nan thiamna leh hmanraw fawm khawmtu ber a ni a. Operation Sindoor-ah khan nuclear ralthuam hman ni lo mah se, Pakistan-in a nuclear ralthuam hmana min vau dur dur laia kan thlamuana ber pakhat chu nuclear ralthuam kan nei ve hi a ni.

Dr. Vikram Sarabhai hi Father of Indian Space Program ti hiala sawi, ram dang phungbawma sawm lova van thengrenga thlalem kâp chhuak thei (space-faring nation) kan nih theihna tura mi pawimawh ber pakhat a ni.

Kum 18 mi a nihin Cambridge University-a zir turin UK a pan a, kum 1940 khan khawvel Indopui karah Tripos in Natural Science a zo thei hram. Indopui vanga zir chhunzawm thei loin, India ramah CV Raman-a hnuaia zirna chhunzawm turin IISc a zawm a. Indopui a zawh hnuin a research chhunzawm leh turin Cambridge a bêl leh a, India-in zalenna a hmuh kum chiahin doctoral degree a nei a ni.

Sarabhai-a hi India ram, a retheih ber lai leh mite’n space program chu ‘Sum sen thlawnna mai a ni’ an tih lai pawha rilru hnual miah lova space technology chu ram hmasawnna tur a ni tih ringa beitu a ni. Khang hun lai aṭang daih tawh khan India hian space technology chu inbiakpawhna, khawchin hrilh lâwkna, resource management leh a dangte atana hman hun tur a hmu lawk a. He a hmathlir tihlawhtling tur hian kum 1969 khan Indian Space Research Organisation (ISRO), khawvela space program hlawhtling ber tia chhàl ngam innghahna lungphùm chu phùm a ni. A kaihhruaina hnuaiah hian Thumba Equatorial Rocket Launching Station (TERLS) din a ni a. Tichuan, India siam rocket kah chhuah hmasak ber Rohini-75 chu hlawhtling takin kum 1967 khan kah chhuah a ni. December 30, 1971 khan kum 52 mi chauh niin Sarabhai-a hi Trivandrum-ah lungphu châwlin a boral. A boral hma lawk pawhin SLV design chungchang sawiin Abdul Kalam-a nen an inbia a, an inbiak aṭangin darkar khat pawh a liam hman lo ang tihin a boral a ni. Operation Sindoor hlawhtlin theih nana thil pawimawh tak heng satellite hmanga hnu chhui te, satellite hmanga mi enthlak te, GPS hmanga dik taka missile kah chhuah te, tuma hriat ve loh tura him taka inbiakpawh nana satellite hmante leh a dangte hi tuna a chunga kan sawi takte vanga ban phaka lo awm a ni.

Sarabhai leh Bhabha kha an inkawp fuh a, Bhabha-a’n nuclear energy lam a buaipui a, Sarabhai-a’n space technology lam. Kum 1966 kuma Bhabha-a thlawhna accident vanga a boral khan mi tam tak chuan India ram science lama hma a sawnna, a bik takin nuclear energy program chu ṭhuanawp nghal deuh mai turah an ngai a. Amaherawhchu, a hun takah Sarabhai-a a rawn lang a, a hmaa an lo inkawp tawhna vang pawh a ni ang a, space leh nuclear program chu a kaihruai thei a ni.

Homi Bhabha-a boral hnua Atomic Energy Commission enkawl tura Chairman atana sawm a nih khan Sarabhai-a chuan heti hian Prime Minister hnenah a ziak, “Tun dinhmunah hian mawhphurhna lian tak tak pathum ka koah a tla mek a. Pakhatnaah chuan Physical Research Laboratory-ah Director leh Professor ka nihna angin mawhphurhna hlen tur ka nei a, ka research chhunzawm leh ka hnuaia research tite buaipui an ngai. A pahnihnaah chuan, Indian National Committee for Space Research Programme-ah Chairman ka nih bakah rocket leh space technology hmasawnna turin project tam takah mawhphurhna ka la. A pathumnaah chuan, kan chhungkaw sumdawnna, a bik takin chemical leh pharmaceutical lamah hian policy duan te, a kalphung tur ruahman te, a kaihhnawiha research kalpuite leh chung zawng zawng a felfai em tih endikte ka koa a innghah lai a ni,” tiin.

Heng bakah hian heng hun lai hian Laboratory of Nuclear Science, Massachusetts Institute of Technology, USA nen ngawrh taka an thawh dun lai a ni a. Mahse, heng zawng zawngte ai hian ramin a kohna chu a ngai pawimawh zawk. Chuvangin, hun thâwl zawk a neih theih nan an chhungkaw sumdawnna chu bânsanin, a thih thlengin atomic energy leh space research program chu a ṭùlpui ta a ni.

Dr. APJ Abdul Kalam-a hi Rameswaram, Tamil Nadu-ah October 15, 1931 khan a piang a. ‘Missile Man of India’ tia a hming lem an phuah chhan pawh hi India ramin missile leh nuclear ralthuam a neihna kawngah a thawh hlawk em avang a ni. Chung zingah chuan kum 1998 kuma nuclear ralthuam Pokhran-II hlawhtling taka an enchhin pawh kha mite hriat hlawh pawl a ni awm e. DRDO-in India chhûlchhuak missile siam tura Integrated Guided Missile Development Programme a duan khan Abdul Kalama hi a meizang hlaptu ber a ni a; a hona hnuaiah hian Agni leh Prithvi missile kan neih ṭhat ber pahnih duan a ni. Hetiang thiamna hmang missile hi tuna Operation Sindoor pawha hman kha a ni.

Heng scientist-te aṭanga thil entawn tlak tak lo lang chu:

• Science pawimawhna leh chumiin ram hmasawnna a thlen theih dan ram hruaitute an hriat thiamtir thei.

• Eng party pawh sawrkar se, science and technology-in ram hmasawnna a thlen nghal theihna tur lam hawia hma la turin phûr takin an thawhpui thei vek.

• Basic science hi technology ṭhan nana pawimawh leh mi thiam rawn chawr chhuahna bul a ni tih tichiangtute an ni.

• Science leh technology hmanga mipui inlungrualtira phuar khawm thiam an nihna hi hruaitu ropui an nihna nemnghettu a ni.

• Kan mithiamte’n mimal hlawhtlinna sang zawk ûma ram dangah emaw, mimal sumdawnnah emaw an thiamna leh vanglai hun an hman ral hian, ramin an thiamna a chhawr thei lo. Heng scientist-te hringnun aṭang hian, ‘Hlâwkna ûma ram hausate tana thawk tura pêm mai lo a, ram tana kan thiamnate kan hlan hian ramin nasa takin hma a sawn thei’ tih chiang takin a lo lang a ni.

- Jonathan Lalrinmawia, ITI Veng