RAM KAL SIAM
Mi ṭhenkhatin, “ZoRO-ah i hai a, i ngawi hlen dawn am ni?” min ti a. Chutianga tih awm tak pawh a ni ang e. Amaherawhchu, kan ram leh hnamin khawvel chhungkuaa chanvo kan neih ve theih nan, ka phak ve tawk tawkin ka bei ngawrh sauh sauh zawk asin maw le!
Kan history hi kan hre lo hlawm em mai a, I.A.S. pensioin tawh pakhat pawhin, “British hun lai khan Assam hnuaiah kan awm ṭhin a,” a ti a. Kei lah pek chuan, “Assam hnuaia awm chu sawi loh, British-India hnuaiah pawh kan awm hlei nem le! Kumpinu Lalber hnuaiah, Viceroy leh Governor kal tlangin, Superintendent-in min awp zawk alawm maw le!” ka ti ve thung a.
Kum 70 em pawh la ral hmaa kan history kan hre lo lutuk hi a veiawm. Chuvangin, ‘Golden History of Lushai Hills’ tih English-a ka ziak chu, kum nga chhung lekin tum li lai ka chhu nawn a. Ka lehkhabu ziak min hlutpuitute zingah, Pu R. Lalawia chuan, Mizoram Legislative Assembly Speaker a nih lai khan, ka lehkhabu, ‘Mizo Ngaihdan Dek Che Tham’ chu, “Copy 50 min rawn pe rawh, MLA zawng zawng sem ka duh,” a ti a. Tin, hmanni lawk khan Pu Hipheia, Assembly Speaker bawk chuan, “‘I Golden History of Lushai Hills’ chu bu 45 min rawn pe rawh, MLA zawng zawng pek ka duh,” a ti ve leh a. Golden History of Lushai Hills-ah chuan British Crown Colony kan nih dan leh India emaw Burma hnuaia pawha awm ngai map lo kan nihzia chiang taka British-India Constitution (Govt. of India Act, 1935)-in a sawi chu lakkai a ni. Tin, Assam Chief Minister, Bardaloia pawhin, India independent hma lawka Aizawla a lo zin ṭuma a sawi dan aṭang te pawhin, India hnuaia kan awm ṭhin lohzia chu fiah takin ziak lan a ni.
Tichuan, British Colony ni ṭhin chu India, Burma leh tuna Bangladesh lo ni ta te hian an rochung ta mai a ni. He Colony inrochun dana inhnialna kan nei fo ṭhin hi chu sim hmiah tawh atan a ṭha e. “Mipui tam ber neitu, Mizo Union duhdan a ni miau alawm maw le,” ti ang zawnga sawi chi a ni miah lo. An tam ber leh ber loh bukna pawh August ni 15, 1947 hma kha chuan a awm lo, buk chi pawh a ni lo. A chhan chu, khatih lai khan Mizoram neitu chu kan lalte an ni miauva, kan lalte duhdan zahna reng reng awm lo kha kan history zirtute chuan an hre kiau mai. Chu chu khatih laia Lushai Hills Bawrhsap, Macdonald-a pawh khan a sawi dan a ni reng lah chhap e. Kashmir kan thlir chuan, an Raja duhthlanna kha India chuan a pawm hmiah a, mipui duhdan zawnna a awm hranpa lo, zawn pawh ṭulin India-in a hre lo.
Kan history kan hriat ṭhelhna lai awm leh dang chu, “Indo reng renga awm ṭhin,” tih hi a ni. “Doral hlau reng renga ram tuan nilen chu,” tih pawh hi hla phuahtu pawh hian a uar lu deuh a ang. Thingtlang lo neiin kan pi leh pute an awm thin a, lo lama feh a, lawm rawih ni te chuan hlim takin, nileng lenga doral hlau lovin, hlo thlawh hna an thawk ṭhin a ni zawk. Khawvel ram dangte ang bawkin, indo chang chu a awm zeuh zeuh ṭhin. Khawnglung run zawh aṭang phei chuan, Vuta fate chhanah lek phei chuan, Central Chin Hills leh Vuta thlahte chu inrem taka awm hun lai an nei. Tuchhingpa/ Hniarvungpa (Lalkhuma) hunah phei chuan, Pawihho in 30 lai Lungchhuanah lo pemin inngeih takin an awmho dial dial ṭhin a ni zawk. Lalkhuma pawhin, Ṭiau rala a zinna lama a thlenin naupang, Hniarvunga hming chawiin a fapa hming atan Hniarvunga a sa nghe nghe a. Amah a thih pawhin, a khuaa Pawihho chuan, “Ram ka hranin zeiah nan nghin chu e. Ka pu Hniarvungpa ka khal hman lo, Hrin thar e ka dawn,” tiin amah vui hman lova an lo rammu daih mai chu pawi an tih thu hla an phuah a. Sangau lama Pawiho pawhin, “Vanlaiphai khi hei hawi rih la, Mi nunnempa hreuthang zalh nak, A zawn ka thei thiam hrim lo,” an lo ti ve bawk ṭhin.
Chapchar Kut, Mimkut leh Pawl Kut te pawh ralmuang leh hlim takin an hmang ṭhin a. Khaw pakhat phei chuan, an Mim Kut chu an hmang rei lutuk a, buh seng hun hai khawpin an hmang a. An tam phah avangin an pem darh ta vek mai niin an sawi ṭhin. Tin, lal leh mi awm thei deuhte phei chuan in leh ram lamah thangchhuahin, a khawtlangin an chai mup mup mai ṭhin.
Chumi awmzia chu, khawtlang ruai kilin, an lam mup mup mai ṭhin. Chumi awmzia chu, indo reng renga awm ṭhin ni lovin, hlim tlang taka khawtlang awm hun an ngah hle ṭhin tihna a ni. Kha daih kha a ni asin! Chuvangin, ‘Kan Zotlang ram nuam hi chhawrpial run i iang e,’ tih aiin, ‘Kan tlang ram par vulna,’ Pu Rokunga phuah tho hi, kan Hnam Hla atan chuan inhmeh hle zawkin kan history zir mite chuan an hria.
Kan mithiam ṭhenkhatten India ram chhunga inziah luh ngheh sauh sauh hi kan changkanna ber turah ngaiin, Inner Line Pass te pawh hi ṭul ber tawh lo turah an ngai a. International politik thlir mite erawh chuan UNO hmalak mek dante thlirin, an hamṭhatna kumhlun ber tur chu, “A politik lalram zawng hmasa la, thil dang zawng zawng tahchuan a awm,” an ti ve mauh thung a ni. UNO khuan Colony-a awm zawng zawng kum 2020 ral hma ngeiin independent emaw mahni duhthlanna pek tumin, tunah hian ram 17 phei chu an pho chhuak tawh nghe nghe a. Kum 2007 UNO Thupuan chu an hamṭhatna atana hman ṭangkai ve ngei
ṭumin, ram tam tak pawh an phili buai vel mek a ni.
Kumin March thla pawh khan UNO mithiam pakhat pawhin Zofate Jerusalem (Aizawl) a rawn fang nghe nghe a ni. Keiniho hian party politik ruihchilh miah lova Zofate insuihkhawmna atan, pheikhai rual taka kal hun a ni. Kelkang harhnain a hrin, Kulikawn aṭanga ni thum ngawt mai Zemabawk thlentg thlenga bingbilette khan hriat leh hmuh neiin, kan kalphung hi bingbilehsan a
ṭul tawhzia an pho lang a ang khawp mai. Chhiatrupna lo thleng ngei dawnin an hria a. Chu chhiatrupna chu lirnghing emaw China ral lian tur ang zawnga lo ngai tawk an awm a. Mahsela ram kalsiam veitute erawh chuan, kan kalphung hi kan bingbilaileh san loh navaih chuan, politika chhiatrupna kan hmachhuan dawn ngei niin an hre ve mauh mai thung.
Bairabiah Rel lian a lo thleng a, Vai Pass (I.L.P.) chu a diltuten a pe theitute pan tak aruangin, Pass pe theitu zawkin a diltute pan chilh lo ngai ta mauh mai si hi chu ngaihṭhatpui veng vengna tur em ni dawn? Fet hle a hun tawh zawk lawm ni le? Diltu zawng zawng pek pawh hi kan bat a ni chiah lo.
Mahni rama hmasawnna ruangam leh thawh tur awm loh avanga Chin Hill-a kan unaute ram danga an vak chhuak sung sung mai te khi a runthlak a. Ram pawn lama thawk thei tur, I.F.S. tih ang vel te hi zawng, kum 10 danah pakhat pawh kan Zo nute hian an hring thei mawlh lo mai si zawng a nih hi maw! Kan ram ngeiah hian, hmasawnna bulrut leh leilung hausakna hai chhuah i tum mawlh ang u.” India rama Chanchin Ṭha puang tura ruat kan ni,” tih te hi zawng Bible-ah a inziak mawlh lo mai. “Khawvel zawng zawngah kal ula, Chanchin Ṭha hi hril rawh u,” tih erawh a inziak kalh mai thung.
Khawvel politik virvel kan thlir chuan, tunah hian kum 1946 vela kan awm dan ang bawk khan, hun ṭha, hun rangkachak neih leh theihna huang a inhawng thar leh ta mek zawng a nih hi. Khatih hun lai ang bawk khan, sorkar hnathawk leh Kohhran hote pawh hi a zatin an za leh ta a nih hi! He hun rangkachak hi man thiam lova, kan liamtir navaih chuan, ṭhangtharte hian min la dem leh ngei ngei mai dawn a ni. Hun hi a hmanhmawh thlak tawh teh mai a nia! UNO-in hun remchang a siam hi, a liam mai dawn.
- Keihawla Sailo