Written by
- Baby Lalremruati and N. Lyngdoh
Dept of Environmental Science, Mizoram University, Aizawl

Mizorama hun inlûmlet kara teak hlutna




Teak (Tectona grandis L.f) hi thing chi khat, ram lum leh uap bawh, thingzai atana a ṭhat em avanga thingkung pawimawh tak leh hralh kal tak a ni. Khawvel pumah hian hmun inang lo tak taka awm a ni a, chungte chu:

(1) India ram laili leh khawchhak lamah

(2) Myanmar, Laos leh Thailand hmarthlang lamah

(3) Indonesia (a bik takin Java khawchhak lam ram leh a laili lamahte leh Muna leh Betung thliarkar hnaih lamahte).

India ramah chuan a tlangpui thuin tuipuiin a hual vel ram kan tih, tui tamna hmun Madhya Pradesh, Maharashthra, Tamil Nadu, Karnataka leh Kerala te hi a awm tamna a ni a. Amaherawhchu, teak hmun siamna lamah state hrang hrangte kan ṭhan chhoh tak zel avangin teak thing awmna hmun a pung chak hle a, a tualṭo lohna hmun India hmarchhak lam thlengin. Lehkhabu leh thuziak hlui aṭanga kan chhui theih chinah chuan kum zabi 18-na tawp lamah khan India hmarchhak lamah chuan Assam ram chhunga Makum ramah hian phun hmasak ber a ni a, heta ṭang hian Mizoram thlengin a darh zau zel ta a ni. Mahse, an phun dante leh an hmanraw hmante erawh chhinchhiahna felfai tak a awm loh avangin chiang taka sawi a harsa tawh a ni.

Teak thing hi a hlai ṭha a, a chang ṭha a, thil chi hrang hranga hman theih a nihna hi a larna leh a hlutna a ni. In chhung bungraw chi hrang hrang leh in saknaah te, in chhung cheimawina atante leh in chhung pindan siamna atana hman tlanglawn ber a nih piah lamah, agro-forestry kalphung atana thil pawimawh tak a ni tel bawk. Mizoramah chuan chet a awlsamna hmun phai zawl dep tlang tenaua phun a ni ber a. Kolasib, Aizawl, Lawngtlai, Lunglei leh Mamit district-te hi teak huan siamna hmunpui berte chu a ni.

Mizoram sawrkar hnuaia Environment, Forest & Climate Change Dept-in a tarlan dan chuan, teak hi A-1 class-a dah niin, hei hi a chhan ber chu a thing ṭhat vang leh a tlo em vang a ni. Tunah hian Aizawl lamah chuan teak man hi cubic ft. 1-ah Rs 1,500- ,1700 inkar vel a ni tlangpui a. Far thing hi cubic ft 1-ah Rs 550 a ni a, thing dang duap deuhte chu Rs 550-800 inkar vel a ni; heng thing dangte ai hian teak man a sang zawk fe a ni. Teak thing hmanga khum a zau zawng 2X6 hi Rs 10,000-15,000 inkar a ni a, thing danga siam chu Rs 5,000-10,000 vel a ni thung. Heng bakah hian Mizo in pangngai sakna atan hian teak thing hi a tlo avang leh a chan ṭhat em avangin in banril leh a banpui atantea hman tlanglawn nasat ber a ni bawk.

Agro-forestry kalphung ṭhatzia hi chu India ram mai ni loin, khawvel puma hriat a ni. He huan thlai kalphung tihhlawhtlinna kawnga thingkung pawimawh kumkhua ni zel tur chu teak thing a ni. Thingzai ṭha tak niin, loneitute tana sum hmuhna hnar ṭha tak a ni. Lei che tur vengin lei a vawng ṭha a, daihlim nuam tak a siam mai bakah, thlai dangte nena phun kawp theih a ni bawk. A ṭhan muan avangin loneitute hian thlai dang an chin tel a pawimawh a, teak thing leh thlai dang mumal tak leh inbuk tawk taka an enkawl a ngai.

Mizoram lamah chuan a tlangpui thuin teak thing hi a sên laiin vaimim emaw, buh emaw nen a phun kawp ṭhin. Amaherawhchu, a teak zarin ni eng a hliah emaw, thlai dangte a zar hliah hneh viau emaw chuan thlai dang phun hi bansan a ni ṭhin a, chumi a nih loh chuan thlai dang pawh phun chhunzawm a ni tho ṭhin. Teak thing hi huan ramri-ah lei ṭhatna luang ral tur venna atana phun tlar ṭhin a ni bawk a; hei hian huan thlai ṭhatna kawngah nasa takin a pui thei a ni.

Tun dinhmunah chuan teak huan siamna hmuna teak phun tawh sate hian teak thingzai sumdawnna kawnga a ber a ni mek a, ram chhung leh pawna teak thingzai mamawhna belhna pawh a rawn phuhruk chho zel a. India ram hian teak thing zai sa leh la zai loh lak luhna kawnga ram 43 zinga a ber nihna luahin, zaa 97% lai a luah mek a. Chuvang chuan, teak hmanga sumdawnna kawng zawh hi state sum lak luhna hnar ṭha tak a ni thei. Mimal teak huan siamte pawhin Forest department lamah inziak lutin, zai phalna an lak a, pawisa tlemte chauh an chawi a. Amaherawhchu, thing zai phalna la tur chuan a lo berah the kualin cm. 60 tling a ni tur a ni a, chutiang zata ṭhang lian tur chuan teak hian kum 12-15 inkar a duh tlangpui.

Mizoram University hnuaia Biodiversity Research Centre chuan North East-a teak phun ṭan a nih dan a chhui chiang mek a, project anga kalpuiin, research funding hi Anusandhan National Research Foundation, New Delhi (a hming hmasa Science and Engineering Research Board Project No. EEO/2021/000390) aṭanga lo kal a ni. Tunlai biotechnology khawl thiamna hmangin teak thing hi India chhim lam tualṭo sa a ni reng nge, a chi dang chi a awm ve hrim hrim tih an zir chiang mek a ni.

Hei bakah hian Mizoram hmun hrang hrang Kolasib, Thenzawl leh Champhaia teak awmte chu la khawma zir chiangin, heng teak-te hi a chhah lam 622.23-624.37 kg/m3 te a ni hlawm. Heng a chhah zawng hian a thing ṭhatzia, tlozia leh a daih reizia a tilang. Heng thing an lak khawmte hi a hnâwng chhe lo a, a chàng (sáwng tê) ve the chiam lohna hi a ṭhatna leh a nghehna tilangtu a ni. Hengte avang hian teak hi a mawih har a, a che ve tehchiam lo a, boruak a inthlak pawhin a danglam loh avang hian a khiin a keh ve mai mai lo a ni.

Mizoram tan hian teak hian hlawkna leh ṭhatna tam tak a keng tel a. Pawisa peipunna dang ang bawkin khuarei nghah emaw, rei lo tea hlawkna lak luhna kawng a awm ve ve. Teak thing ṭha ber chi nei tur chuan a lo berah kum 50-60 inkar nghah a ngai a, mahse, a tlangpui thuin kum 25-40 inkar vel a tâwk vel viau; thing ṭha, sum lakluhna atana tlai bawk si lo a nih avangin. Mizorama teak-te hi a tlangpuiin kum 35-45 inkar vela upa hi the kualin cm. 80-120 vela hlai leh lian ṭha a ni thei a. The kuala cm. 120 a chhah thang thingte chu a volume 0.84m3 niin, heta ṭang hian 0.33m3 vel hi a thing ṭhat zawng a ni a, chuta ṭang chuan teak kung khat hi Rs 17,500-20,000 manah a chhût theih a ni. Tunah rih chuan a tlangpui thuin teak thing phun chhung hi kum 12-15 inkar vel hman hi a lar chho ta viau a. Heng teak thingte hian a kum a kum tel kih loa zuah upatte hi a ṭhat zawngah leh a mawi zawngah tluk lo mah se, hlawkna tam tak chu a nei tho mai.

Khawvel puma teak thing hmanga sumdawnna hi kum 2023 khan US dollar tluklehdingawn(billion) 44 hua ngaih a ni a, 2024 khan US dollar billion 47.83-ah a kai a, kum 2032-ah chuan US dollar billion 93.22 tling tura ngaih niin, a ṭhanna hi CAGR 8.7% lai a ni.

Sum peipunna kawnga hlawkna sang tak hmu let tur chuan a chi kan tih ṭhat chhoh zel a pawimawh bakah, a chi ṭha ber chi kan hman a pawimawh viau. Loneitute pawh teak ṭha ber chi an thar theihna atan a enkawl danah te, ei chhe theitu rannung tihbo dante leh leiṭha pek danahte zirtirna pek an ni tur a ni. State dangte nena kan insumdawnna a ṭhat chhoh zel avangin teak sumdawnna hi state pawn piah lam thlenga ṭhang zel tur a ni a, hei hian sumdawnna mai bakah, hna a siam belh a, sawrkar leh mipuite tana sum lak luhna kawng a hawng chho zel dawn a ni.

- Baby Lalremruati and N. Lyngdoh, Dept of Environmental Science, Mizoram University, Aizawl