Civil Services leh Mizote
Zirlaite tana career guidance pe tura sawm ka ni ve ta zauh zauh a, ka remchan chuan ka kalsak ve fo bawk. Chunga ka kalpuite emaw, ka ngaihthlak ve ṭhinte sawi 80% hi chu MCS/IAS ni turin emaw, doctor leh engineer ni tura kawng pawimawh a ni deuh ber zel. A bikin kan ramah hian civil services lam intihhmuhna a zual hle a, cable TV lar ber Zonet meuhin a tlingte chawimawina a siamsak bik ṭhin vang emaw ni, tun hnaiah phei chuan BA chhuak zawng zawng deuhthawin coaching kal kan tum ta mai hi! Miin ṭha an ti a nih miau chuan a ṭha a, mahse, ṭhenkhat hi chu kan intihhmuh vel mai hi a ni a, ṭhenkhat lah thuneihnaa tuihâl kan ni bawk. Mahni nih tuma chiang fek fawk leh ram tana tha thawh châkna nena exam ai hian intihhmuh leh power-a tuihâlna hi a lian viau awm e.
Kan ngaihsan bik chhan ṭhenkhat
India ram hrim hrimah hian heng IAS/IPS leh IRS angte hi ngaihsan an hlawh deuh bik hle. Ram dang kalphung nen kan ram inrelbawlnate a inang vek lo a, India ram tan chuan an pawimawhna a sang bawk miau a. A chhan lian tak pakhatah chuan, British-in min awp hun laia Indian Civil Services (ICS) hmanga British India min awp a, min kaihhruai avangin khang an thuneihna kha kan la chhawng ta zel a. ICS aiah IAS kan duang chhuak a, anni chu thuneihna sang tak neiin, British Raj-te aiawha kan rama roreltu a ni. India ram democracy a nih hnuah erawh an thuneihna ṭhenkhat leh hawi zawng tihdanglam a ni ve bawk.
Chutiang zelin state level-ah pawh kan state cilvil service-te chu service dang aia ngaihsanna leh dah chungnunna kan nei lian ta zel a; colonialism nghawng zelin a ken tel ni pawhin a lang. Sawrkar hna kaisan theihnaah department hrang hrang director leh secretary te an nih zui theih ṭhin avanagin thuneihna thlahlel tan chuan awhawm tak pawh a ni ve bawk.
Chhan dang lehah chuan kan ram la retheih vangte pawh niin a lang. An dinhmun a ṭhat leh policy duan kawnga an thuneihna san vangte a nih rualin, sawrkar officer rau rauah pawh a silpauline sem theitu dinhmuna an din avang te, eng scheme emaw mi dang sihhmuhtu leh lo pe theitu an nihna te, eng eng emaw sawrkara hamṭhatna mi dang an duhsakte leh rethei zawkte tan pawha titheitu an nihna hi kan la thlahlel tlang bawk niin a lang.
Mizoram bikah
Kan ramah hian group A officer chi hrang hrang an awm a, college professor aṭanga MJS/MAS etc pawh hi chawimawina siamsak an ni ngai lem lo. Hetia kan cable TV lian ber pakhat Zonet-in chawimawi bik service a han nei hian zirlaite cho phûrna a thlen rualin, a ṭha lo zawnga nghawng a awm ve thei awm e. Sawrkar hna dang ngaihsan lohna te, tuina zawng leh skill lama kal aia thuneihna tuihâlnate pawh a thlen thei a ni.
Assam-ah pawh an state service-a inziak tling tharte chu sawrkarin a lawm luhna hun a siam mai a, chu pawh anmahni changtu department-te’n an huaihawt mai a, an cable TV ten an tihsak vak ngai hran lo. India ram state dangah pawh an awm tamin a rinawm loh. Hman ni lawkah MZP pawhin an member ni ṭhin MCS tlingte an chawimawi leh bawk. Zirlai pawl meuh si zirtirtua an member tlingte emaw, thil danga hlawhtlingte hre zui si loa service pakhata sawrkar hna thawk tur pakhat han pawngpaw ngaihsan hmel taka chawimawi bik kha a fuh lo ka ti hle bawk. Hengte hian Mizoteah nghawng ṭha lam aiin a ṭha lo lam a thlen leh bawkin ka hria.
Youtuber tam zawkte pawhin heng mite hi kan chawimawi chiam bik a; subject thiamna nei bikte kâwm a, chawimawi hlei loin MCS kan tih chuan kan pawngpaw tuipui nghal bik em aw a tih theih. Khawtlang huapa hmuahna hun siamte pawh a ṭha e, mahse, kan khaw tana eng project emaw sum hrâwm su chhuak thei ang chi chauh chawimawi tumna mindset hi a dik lo ve thei tho em, a tih theih a. An level-pui sawrkar hna thawkte emaw, sumdawng leh kut hnathawk kan ṭangkaipui tak takte kan hriat tel pawh a ṭha awm e.
Tin, entertainment leh sawrkar hnathawk khawvel kan khaikhin zel hi a fuh lo bawk. Zaithiam leh miss/mister-te an han lar a, anni chu entertainer an ni a, an lâr tur a ni; khawi ramah pawh an rama mi lâr ber ber an ni. An sawrkar hnathawkte heti tak hian lâr an châk vein, lansarh an tum ve ngai kan hre lem lo. India ram, a bikin Mizoramah hian heng hi a hluar deuh bawk awm e.
Ngaihtuah zui ngai
Rinawm leh dik taka sum thawk chhuaktute hna chu a zahawmin a ṭha vek mai a. Thuneihna ngah leh ngah lo te, harsa deuh leh awl deuhte chu a awm ngei a, mahse, ngaih hlut thiam vek erawh an ṭha. A bikin kan rama kan ngaih hlut tawk loh pawimawh tak site chu mahni subject-a expert researcher leh heng lama officer te hi an ni.
Entir nan, Judicial Service ni tur chuan dan rei tak lo practise tawhte an ni a, an subject-ah an râwn tlak em em a, sawrkar policy duan kawngah pawh an ṭangkaiin mipui rorelsaktu ṭha tak an ni ṭhin a, ngaih hlut an phu hle. Agriculture service leh heng researcher-te pawh hi an tel loin sawrkarin agriculture lam kaihhnawih policy a duang ngawt thei lo a, an thurawn anga an kal tho a ngai. Chutiang zelin thiam bikna nei leh rei tak lo zir tawhte thurawn hi heng generalist ofiicer leh administrator-te pawh hian an mamawh tho tho a, an thurawn tel loin ram a kal thei lo a, an thil zir chhuah leh hmuh chhuante avanga ramin hma sawn ṭhin a ni. Zirtirtute pawh institution hrang hranga zirtirtute hi an pawl san dan ang zelin zirtirtu ni tur pawhin rei tak lehkha an lo zir a ngai a, officer zawng zawng chher chhuaktute pawh zirtirtute an ni.
MCS hei zat kan chawimawi tawh zingah hian an thawh ṭhat avanga chawimawi phu emaw, a dik em avanga sawrkarin vawi tam a transfer hi kan tlem leh viau lawi si! System-in a ei ral leh politician-te nena hausa tura dik lo taka inthurual kan ngah ta zawk fo hian inenfiah a ngai viau a ni. Zirtirtu-ah hei chen ka thawh ve chhung hian henga kan naute tling hi an tam ve ta viau a, a lawmawm hle. Mahse, an tlin ngawt aiin an thawhna hmuna officer ṭha an nih khan kei chu min tilawm ṭhin.
Chhui zui tlak lem loh officer, an hlawhin middle school teacher hlawh pawh a la zat meuh hmaa in chhawng sang tak tak sa thei te, ram leh lirthei man to tak tak lei mai thei, manṭang ei tura thurualpui awl tak sawrkar hnathawk chher chhuah ṭeuh hi ka hlauh zawng tak a ni. An hlawh zat hre lem loa an neih thil hlu aṭanga ngaisang maite kan tam ṭhin.
Doctor zinga NPA la lo awm chhun Dr Loncy kha chawimawi a phu a nih kha, a bak clinic hawng, sawrkar doctor rawihte kha Pathian thu sawite hian sawm fo lo ila a ṭha tur. Chutiang zelin, college professor-te ai fea hlawh hniam service hrang hranga officer mawm tak takte hi en tleu ngam ila, hawng 440 kan do ang khan kan do ve ngamte hi a ṭha lo maw? Tichuan, kan rama officer post ṭhenkhat a mawm bik nia kan hriat avanga kan inchuhte hi a zia deuh ang a, ram tana thawh chakna nen coaching-te kan kal zel zawk mai thei asin.
An tlin tâk avanga kan inlawmpui chu a ṭha e. Chawimawina erawh a thawk ṭha te, a ti ṭha zuite hnenah ni se la; chung mite chu ngaisang ila, lâr se la, mipui idol an nihna chu an thawhna hmuna an sûlhnu azir lo ni tawh zawk teh se. Chuti chuan kan khawhawi leh kan intihhmuh dante hian awmzia a nei thui zawk ngeiin a rinawm.
- Rinsanga