DARI THLAN TLAWH THU
Thomas Herbert Lewin (1839–1916), Mizoin Thangliana tia an koh kha East India Company hnuaiah sipai lumûm a ni a, kum 1857-ah India rama an rawn luhin hna a thawh ṭhat avangin kum 1864-ah kaisangin Chittagong-ah sawn a ni a. Helai hmuna a awm tirhah hian captain-ah inziak tlingin, kum 1865 November 14-ah Mizoram lama awm turin a hote nen an rawn chhuak a, kum 1866 aṭangin Chittagong Hills Tracts-ah Deputy Commissioner a ni.
Kum 1872 laihawlah Lungchem nula Dari nen inneiin, fa pakhat, mipa an nei a, nimahsela, a kal thei chauh tihin a boral hlauh mai a, an sûn hle. Thangliana hian Mizo lal 27-te chu kum 1873 December thlaah Calcutta tlawh turin a hruai a. Kum 1874-ah Mizoram a chhuahsan a, a nupui Dari hian a zui ngam loh avangin an inṭhen phah a, lungleng leh khawhar tak ve vein an hun an hmang ral a tih theih awm e. Dari chuan Sirte tlang aṭangin an khua Lungchemah let lehin, a nu leh pa a dawm hlum tih a ni. A laizawn Chawngi, pasal neia lo sûn ve tawh bawk nen chuan in khatah awmin an inṭanpui tawn a, kum 1929-ah Dari hi boralin, a thlân lung hi Chawngi chuan a phun a, chu chu vawiin thlenga hmuh theiha la awm hi a ni.
Dari thlân hi kohhran lamin a chhiat mai loh nan tiin biak in hung chhunga phun sawn an tum tih thawm hriat a nih veleh Lungleia INTACH chuan meeting an nei nghal a; Lungchemah hian kal nghal ni se la, kohhran lam leh khawtlang hruaitute kâwmin, Dari thlân hi humhalh theih dan a awm hram lawng maw tia ngen turin Lunglei INTACH aiawhin Pu Saihnuna Sailo, Dr. Lalhminghlua leh Pu JC Vanlalhmuaka te chu March 14, 2025 (Zirtawpni) khan zing khan Lunglei aṭangin Lungchem an pan a. Lungchemah hian khawtlang hruaitute’n an lo dawngsawng a, Pu Dawnga te ina thingpui sen hâng an in zawhah Dari thlan an tlawh nghal a ni.
Dari thlân chu Lungchem hmar lam, Changpui khaw lama kalkawng hrûl maia bûng lian tak pahnih thlazar hnuaia awm a ni a, thlan hnaih takah chuan Tuairam kung lian tak, ft. 2 hawlh tlang laia lian tur hi a awm bawk a. A thlân hnaih tak, ft 1 emaw lekah chuan thlân lung lian vak lo, ft 2 emaw leka sang phun a ni bawk a, chu thlân lunga inziak erawh chhiar theih a ni tawh lo. Dari thlân hi phun sawn a ni tawh em, tuna mi hi a hmun dik tak a ni em tih erawh chiang taka hriat theih a ni tawh lo a. Tuna a lan danah erawh phun sawn a ni dawn em ni tih chu ngaihdan awm thei a nih rualin, a kianga thlân dangte nen a inhnaih deuh hlek avangin chêp taka phun nge tih hriatthiam a har deuh.
Tichuan, uluk takin Dari thlân chu tehkual a ni a, a kianga hnimte pawh sâm fai a ni bawk a. Thlân lung hi a hlai lam centimetre 93 niin, a san zawng cm. 110 a ni a, a chhah lam cm. 131/2 – 151/2 a ni. A awmna hmun tak chu N23.13299 leh E92.61221 a ni bawk. A thlânah hian a khuara inziak a awm a, a fiah tawh lo hle nâin hetiang hi a inziak dan chu a ni:
IN LOVING MEMORY OF
DARI K74 K.R
CHHAKCHHUAK
TH. 8. 4. 29 A CHAWL TA
CHAWNGI
Dari thlân aṭanga ft 20 emaw lekah Chawngi thlân a awm a, hei erawh phun sawn tawh ni ngeia hriat a ni. Chawngi hi Dari thlân lung phuntu Chawngi hi a ni ang em tih chu hriat theih ni chiah tawh lo mah se la, Dari boral hnu lawk, kum 1930-a boral a nih avang hian a ni mai lawng maw kan ti deuh a. Chawngi hi Chalngenga nupui a ni em tih pawh hriat chian a ni chiah lo nâin, ni tura ngaih a ni deuh bawk.
Tukṭhuan ei khamah chuan VC House-ah khawtlang hruaitute nen inkawmho a ni a, Dari chanchin kan hriat ang ang sawiho a ni. Kan hriat chin a thui lo a, keini phei chuan Pu Lalhruaitluanga Ralte ziak Thangliana bu chu kan hriatna hnâr neih chhun a nih deuh mai avangin chu bak chu sawi tur kan nei tam lo hle. Anmahni Lungchem khawtlang hruaitute lam chuan Pu RK Lalhluna ziak ‘Rothangpuia, Thangliana & Darhmelṭhai’ bu chu an rawn phawrh a, chutah pawh chuan a inziak thui lem chuang lo. He lehkhabuah phei hi chuan Dari hian Sirte tlang aṭanga Lungchema a kir leh hian a laichin Chalngenga Chhakchhuak leh a nupui Chawnghluti Chhakchhuak chu bêl ang leh, pasal dang nei lo angin a ziak a; Pu Lalhruaitluanga Ralte erawh chuan pasal nei leh angin a ziak a, a tar zual hnuah erawh a laichin Chalngenga leh a nupui Chawnghluti te hnenah awm angin a ziak bawk.
Tin, rambuai vanga khaw khawm leh khaw hâl vangin ziaka thil an chhinchhiah ang angte pawh a kan chhiat hlawm avang leh titia inhlan chhâwn mai chu kan hriatna hnar a nih rih avangin thil sawi thui a har a. Lungchem hi kum za chuang daih a nih tawh avangin hriatrengna (souvenir) bu an buatsaih lamah pawh ziak nia hriat a ni a, mahse, a bu hmuh mai tur a awm rih lo a, ngaihven chhunzawm zel a ni bawk.
Dari thlân bakah hian Lungchem hming put chhan ber ‘Lungchem’ awmna hmun tlawh a ni a, Lungchem tak erawh a lo awm tawh lo a, a awmna hmun lungpui (?) erawh a lian hle mai a, teh kher loa rin thua sawi chuan a dung ft. 50 vel, a vâng lam ft. 10 vel a ni awm e. A chung zawl awmin tlemin a awi deuh a, a pang vel chu ruahtui leh nisa vangin a khem nasa tawh hle tih a hriat theih a, lung sakhat ni loin, lung nawi insawh muk ni berin a hriat. Nghenchhan dang nei loa mahnia ṭo lurh a nih vang hian a dangdai hle mai a, humhalh a ngai hle.
Heng bakah hian kum 1966 vel aṭanga 1987 thlenga thlawhna ṭumhmuna hman pawh a hmunah thlir a ni a; India sipaite khan Lungchemah hian hmun neiin awmhmun an bengbel ṭan a, hmun pawimawh takah an lo hmang tawh a ni. Lungchem ram chhung chauha awma an sawi ‘Thingmak’ erawh hmun danga a awm ve tho a rinawm nâin, a mak ve riau mai a, thla kan lakpui bawk. Haw lamah Brig. T. Sailo pianna khua Ṭhuampui-ah thingpui inin kan châwl a, amah Pu Ṭhena khan vawiinah hian a khua hi hmu ve ta se la, hmasawn chak a tih ve ngei a rinawm; in leh lo leh a mi chengte reng reng zahpuiawm loh tak vek an ni.
A tawp ber atan chuan, Thangliana nupui Dari chanchin hi thui tak sawi tur a awm lo pawh a ni mai thei a, a awm ang angte erawh lak khawm zel tum a ni. Dari hi hmeichhe hmelṭha tak leh lian ṭha tak a ni tiin an sawi a, Thangliana nena an inṭhen hnuah phei chuan khawhar rêng rêngin ni tin hun a hmang a, lainatawm takin a awm nia sawi a ni. Tunah hian Lungchem khawtlang hruaitute nen Dari chanchin ngaihven zel niin, sawihona hun pawh la neih leh tum a ni a, a chanchina hriat dan inang lote pawh dik taka hre thei tura ngaihven zel a ni. Hemi kawngah hian Lungleia INTACH chuan a ṭul apiang ngaihtuah an huamin Dari thlân pawh hmun pawimawh leh hlu (protected site) atana enkawl chhunzawm zel ni se an ti bawk.
- Mahmuaka Chhakchhuak