Written by
- B. Lalhmingmawia

REV. WILLIAM WILLIAMS PAWIMAWHNA

Mizorama Chanchin Ṭha rawn hril/sawi hmasa bertu chu Welsh missionary Rev. William Williams-a hi a ni tih hi tun hma aṭanga kohhran pawm dan a ni a. Kum 1944-a chanchin ṭha thlen golden jubilee lawm a nih khan Pu Zosaphluia’n kohhranhote duhsakna lehkha rawn thawnin, chu a lehkhaah chuan Rev. William Williams chuan Aizawl a tlawh ngei thu a ziak tel a ni.

Kum 1974-a chanchin ṭha thlen kum 80-na kan lawm dawnah chuan heti hian thu tihtluk a ni a, “Mizorama chanchin ṭha hriltu hmasa ber chu Khasi rama missionary William Williams a ni a, kum 1891-ah Mizoramah a lo kal a, thla khat vel Pathian thu a sawi a, a hawsan leh ta a,” tiin kum 1973 Synod Inkhawmpui chuan Rev. William Williams-a hi Mizorama chanchin ṭha hriltu hmasa berah kan lo pawm tawh a ni. Kum 2012 Synod Inkhawmpuiin a rel angin Rev. William Williams rawn thlen nî hi Chanchin Ṭha Thlen Ni atan pawm a ni bawk.

Mizote hnena Chanchin Ṭha hriltu hmasa ber a ni

Ṭhenkhat chuan kum 1891-a Rev. William Williams rawn kal hi sawi nêp tumin, Bible milem an sem thu chauh hi an sawi ṭhin a. Mizoram hi missionary intirh nan a ṭha dawn awm em tih en thlithlai tura lo kal a nih thu hi uar takin an sawi fo. Amaherawhchu, Rev. William Williams hi Mizote hnena chanchin ṭha hriltu hmasa ber a ni a, hei hi Mizo Kristiante tana a pawimawhna em em chu a ni.

Rev. William Williams khan Mizoram luh kha a tum ruh hle a, kal phalna a hmuh veleh a thawhna aṭanga chawlh lain, mahni sum sengin, nunna thâpin a rawn chho a ni. Rev. William Williams-a’n Lushai Hills (Mizoram) kal phalna a hmuh thu hi May 1891 khan magazine pakhat Chronicle of Cesadol-ah chhuah a ni a, chutah chuan heti hian kan hmu, ‘At the request of Mr Williams, we approve of him being absent from his station for six weeks to visit the Lushai Hills. We understand that Mr. Williams undertakes to pay his own expenses, but that he will give a report to the Cosigners on the Lushai Hills as a Missionary field” tiin.

Rev. William Williams-a leh a ṭhiante Mizorama rawn kal chuan March 15, 1891 khan Liankunga khua Mualvum naupang leh putar te hnenah Bible milemte an sem a, hlate an saksak a. March 20, 1891-ah Aizawl an thleng. Aizawlah chawlhkar li vel châmin, a châm chhungin a theih ang angin chanchin ṭha a hril a ni tih thu chu The Monthly Tidings kum 1891 September thla chhuakah chhuah a ni a. Chuta ṭang chuan William Williams leh a ṭhiante’n Aizawl an cham chhunga Pathian thu a tlangaupui dan chiang takin kan hre thei a. Aizawla chawlhkar li vel an cham chhungin Bible milem chauh sem lovin, an theih ang angin chanchin ṭha a hril a ni tih thu kan hre thei a ni.

Aizawla a awm chhung hian Mizo zingah hun a hmang tam hle a, Bible milemte an sem zel a, Mizote’n an ngaina hle a ni awm e. Mizote chu Pathian thu hrilh ṭâlh ṭâlh a tum ṭhin. Mizote chuan, ‘Pathian chu a ṭha alawm’ an ti zel tiin Williams-a khan a ziak. Aizawla a awm chhungin mi 90-100 laite zingah Pathianni-ah Pathian thu a sawi ṭhin a, Mizote hnenah mai ni lo, Khasi leh Meitei leh Naga te zingah Pathian thu a sawi ṭhin thu a ziak bawk. Hemi chungchang hi The Monthly Tidings-ah ziak a ni.

Aizawla a awm chhungin Williams-a hi lal Dokhama inah a thleng a, chu chu tuna Bungkawn CID tlang hi a ni. Dokhama hi British sawrkarin lala a ruat hmasak ber a ni a, vai ṭawng thiam, ṭawng lettu a ni bawk. Williams-a chuan Dokhama luhkapui aṭang chuan Pathian thu a sawi ṭhin a; chuvangin, Pathian thu sawi dawng hmasa ber chu Dokhama Veng tih a ni. PS Chawngthu chuan, “Kum 1891-a missionary sap lo chhuak Rev. William Williams-a pawh kha Dokhama khuate hian an lo mikhual a. Chuvang chuan Maubawk hi Mizoram khuate zinga Pathian thu hrilh dawng hmasa ber an nih phah nghe nghe a ni,” tiin a ziak (Zo hmahruai Sub. Pakunga chanchin, 8). Pastor Vanchhunga, Mizo zinga tirhkoh hmasa berte zinga mi, hmanlai upate lo kâwm ṭhin chuan, ‘Khua Pathian thu hril hmasakna ber Maubawk, Dokhama Veng, hmeichhe veng dawr kawn piah’ tiin a ziak bawk (Lusei leh a vela hnamdangte chanchin, 322). Williams-a hnua missionary lo kal Pu Buanga leh Sapupa te pawh Dokhama hian a lo mikhual niin an sawi.

Aizawl a cham chhunga Williams-a Pathian thusawi ngaithla ve ngei pawh sawi tur an awm. Pu Lalromawia, Dam Veng, Aizawl chuan, “Ka pa pa, ka pute unau hi Thangkunga leh Thanghlianga te an ni a, fahrah rethei tak an nih avangin Bungkawn lal Dokhama inah an awm a. William Williams-an lal Dokhama luhkapui aṭanga thu a sawi kha an ngai thla ṭhin a, Vai ṭawngin a sawi a, Dokhama'n Mizo ṭawngin a letling. Williams-a thusawi lo ngaithlatu an ni a,” tiin Vanglaini March 13, 2018 chhuakah khan hemi chungchang hi Article a lo ziak tawh (“Anni hi Mizo ringtu hmasa an ni ang em? Thangkunga leh Thanghlianga” in Vanglaini 13th March 2018).

Mizote tana Rev. William Williams pawimawhna em em chu, missionary zinga Mizote beng hriata Isua chanchin sawi hmasa bertu a nihna hi a ni. Mizote hnena Isua chanchin ṭha hriltu hmasa ber a ni tih hi hnial rual a ni lo va, a rawn enthla (survey) mai mai alawm ti zawnga sawi an awm a nih pawhin, Kristian missionary Mizoram rawn rap hmasa ber a nihna te, Mizote hnena chanchin ṭha hriltu hmasa ber a nihnate hi chu sawi nêp chi a ni lo vang. Engpawhnise, Rev. Williams khan Mizorama thla khat chauh a cham chhung khan a theih ang angin Lal Isua chanchin ṭha a hril a ni tih hi kan hre thei a ni.

Kohhran hruaitu hmasa Rev. Saiaithanga chuan, “Rev. William Williams hi Mizo beng hriata Isua hming sawi ri hmasatu...” tiin a ziak a (Mizo Kohhran Chanchin, 10). Rev. Lalchhuanliana chuan, “Mizote hnena Isua Krista palai hmasa ber a ni” a ti a (Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin, 21). Rev. Dr. CL Hminga pawhin, “The visit of William Williams may be regarded as the prelude to the coming of the Gospel... Mr. Williams had the honour to be the first Christian missionary who ever set foot on the soil of Mizoram” tiin a ziak bawk. (The life and the witness of the Churches in Mizoram, page 47).

Mi ṭhenkhatte’n Rev. William Williams-a hi sawi nêp tumin, kum 1871-a Mizorama Krismas hmanna hmasa ber pakhat zawk Belkhai-a Thangliana (T.H. Lewin) hova Krismas an hman dan chanchin hi an sawi fo a (Krismas an hmanna hmun hi ziaktu ṭhenkhat chuan Tuikawi niin an sawi. Mahse, Belkhai tih hi chanchin ziaktute ziah dan zawk a ni). An sawi dan tlangpui chu–kum 1871-a Thangliana hova Belkhaia Krismas an hman hian Thangliana hian ngaihnawm takin Lal Isua pian thu hi a lo sawi tawh niin an sawi a. Kum 1871 hian Thangliana leh Dari te hi an innei tawh leh Dari te nen Krismas hmang ho tawh niin an ziak bawk. Hetiang hian Rev. William Williams lo kal hmain Thangliana hova Krismas an hman hian Mizote beng hriatah Isua chanchin sawi a nih tawh thu an zêldin thubawl ṭhin.

Hemi kuma Krismas an hman dan hi T.H. Lewin (Thangliana) khan ‘A fly on the Wheel’ tih lehkhabuah chiang takin a ziak a. A ziah dan chuan, kum 1871-a Belkhaia Krismas an hman hian Sap pachalin Krismas an lawm dan dik takin Krismas an hmang a ni. T.H. Lewin (Thangliana) ziak aṭanga thil chiang tak kan hmuh chu, sipaiin Krismas kha an hmang a, Mizo erawh an tel thu reng reng hmuh tur a awm lo, tih hi a ni. Sipaite khan Krismas kha an riahbûkah Sap pachalin Krismas an lawm danin an hmang zawk a ni. Mizote beng hriatah ngaihnawm takin Isua pian thu sawi a ni lo hrim hrim bawk a ni tih a hriat theih bawk.

Sipai ho kha chanchin ṭha hril tura lo kal an ni lo va, Mizote beng hriatah chanchin ṭha an sawi thu hmuh tur a awm lo. He mi ni, Krismas nî tak hian hmun thum hmun li velah sipai leh Mizo an inkap a, Mizo pahnih an thi nghe nghe. Chuvangin, Mizote nen Krismas kha an hmang ho lo vang tih a hriat theih a, Mizote beng hriatah ngaihnawm taka Isua chanchin sawina hun a awm lo hrim hrim zawk a ni.

Kum 1871 hian Thangliana leh Dari te hi an innei tawh leh Krismas hmang ho tawh anga sawi pawh hi pawm a har deuh. Kum 1871 hian Thangliana leh Dari te hi an la innei lo va, kum 1872-ah an innei zawk a; kum 1871 khan Thangliana leh Dari ten Krismas an hmang ho lo. Chuvangin, kum 1871-a Thangliana hova Krismas an hman dan hi phuah belh loh a ṭha hle a ni.

Zosapte’n Mizoram an rawn luhna tura kawng sât engtu

Rev. William Williams kha Aizawlah chawlhkar li vel an cham hnuah Mizorama rawngbawl leh ngei rilrukin April 17, 1891-ah Aizawl a chhuahsan a. Mizoram aṭanga a kir leh hnu chuan Mizoram a tlawh thu leh Welsh Mission hnathawhna hmun atana a rawtna chu Welsh Kohhran hnenah ziakin a zu hrilh nghal a. Kum 1891 May ni 1-ah Wales rama chanchinbu lar tak Y Faner ac Anserau Cymru-ah Mizorama an zin chanchin leh Mizote hnena Isua chanchin hrilh a ṭulziate a ziak a. Wales ram kohhran pawhin General Assembly-a ngaihtuah turin a chhawp chhuak a, Rev. Williams-a ngei chu missionary atan an hual a ni. Mizorama missionary tura kal tura a inbuatsaih mek laiin, vanduaithlak takin Williams-a chu April 22, 1892-ah khawsikpui natna veiin a thi ta hlauh a, Mizorama chanchin ṭha hril tum rân chungin a thi a ni. Amah hi kum 33 mi chauh a ni a, a rawngbawlna hmun Khasi ram, Mawphlang-ah phûm a ni.

A thih thu hi Khasi rama a thawhpui Rev. John Jones chuan Welsh Kohhran hotute a zu hrilh a: “Mizorama chanchin ṭha hril turin a rilru a pe fel diam a. Mahse, kan Van Pa chuan ram danga rah chhuah turin a vanglai ngeia lâk chu a remti ta a ni,” tiin.

A thih hnu June 1892-ah chuan Welsh General Assembly chuan Lushai Hills (Mizoram) chu an mission field-ah an rawn puang ta bawk a. Chumi hnuah Zosap missionary eng emaw zat rawn lutin, he kan ramah hian rawng an rawn bâwl a, an rawngbawlna avangin Mizoram chu Kristian ram tia chhal theihin kan lo awm ta! He kan rama Zosapte rawn luhna tura kawng sât êngtu pawimawh tak chu Rev. William Williams hi a ni chiang a ni.

Dr. JV Hluna chuan, “Mizorama chanchin ṭha kan neihna kawng hi a awlsam lo hle a. Kawng bumboh leh hling kara kan dawn a ni a. Rev. William Williams-a chuan a thiamna, finna, chakna, theihna leh duhna zawng zawng hmangin Mizote min zawng chhuak a. Min zawn chhuahna chu a ngawih bopui mai mai lova mi dangte a hriattir a. William-a hmalakna aṭangin sap missionary dang Mizoramah an lo kal theih phah a, chanchin ṭha, Pathian ram thu kan lo chang ve ta,” tiin a lo ziak a ni (Mizoram Hmar Bial Missionary-te Chanchin, 12).

Missionary zinga Mizote beng hriata Isua chanchin sawi hmasa ber tu Rev. William Williams pawimawhna hi ngaihtuah thar leh ila, Pathian thu min lo hrilhtu hmasa hi i hre reng ang u.

- B. Lalhmingmawia