Zaman hmâwng thing ang mi phuartu; api Vanrami kha!

Naupang tê ka nih lai a, ‘Kan ṭhian duh kal tate’n pêmah min sawm a,’ tih uar taka a heh senno mawi tak ka lam a rawn hawi a, a han sêih lai hi ka bengah a la riin mitthlaah a la châm fan a ni. Tun thlenga Mizo hla ṭha leh ril tam tak, a ṭhen phei chu ka la ngaihthlak hauh loh, zâm lova a phuahtu ang hiala nâl taka ka la chham chhuah theihna chhan ka pi – api Vanrami a ni.

A hming hi mi tam tak bengah chuan an ri hriat ṭhan a ni dawn lo tih ka hai lo, mahse, vawiin ni hi chuan ziah chhuah a, lam rîk ngei hi ka rawn thupui a ni. A hla sak ṭhin ang rêngin a ṭhian duh kal tate bulah chuan a sêih mawi tak nen min pêm san ta a. A pêm achinah a kum a têlin ka hriatrengnaah amah a tlem tulh tulh a, khawvela thil hmuh theih leh khawih theihah amah min hriatrengtirtu lah a kâm zel si.

Aadhaar card ka siamtir ṭuma sawrkâr document-a ka phone number-ah a BSNL number ni ṭhin 9436197158 ka hmuh ṭum khan, hlimna lungchhiatthlak takin thawklehkhatah mi rawn bual a. Chanmari-a api nau, a dam laia kan tlawh dun fo ṭhin Pi Mawii (H. Vankhama nupui) pawh a pêm ve ṭum khan kei mi lawilo hian ka sûn a chu Pi Mawii, kan pi, ai mah chuan api min hriatrengtirtu khawvela ka hmuh theih leh khawih theih mihring a kha a ni. Thûk zawka sawi chuan kei chuan ka sûna chu keima pi, api, tuma hriat loh ka zaman hmâwng thing kha a ni. Mi ngaihah chuan Mizo nu narân, bîkna pawh nei lem lo a ni ang tih pawh ka hmu thiam a. Amaherawhchu, ka hriatrengnaah chuan a ni si lo.

An chhungkaw dinhmunin a zir loh avangin Api kha pawl thum chauh sikûl a kai a, unau pakua zinga upa ber dawt a ni a. Zirna bànsan hi kum 1900 tir lama piang Mizo tam tak chuan an tih ṭhin fo niin a lang. A naute enkawlna kawngah a nu leh pa pui turin dawr a kai ṭhin a, vaihlo zial te, kuhva khâwrte a zuar ṭhin. Naupang têa dawr a kai lai chanchin mi hrilh chang hian, khâkna emaw, thinurna emaw hi a aw hian a pai ngai miah lo va, a mak ka ti a, ka chan a dahin, a aiah uar takin ka lo thinur zawk ṭhin. A hah thu aia hre reng tura mi duh zawk chu ‘Mizo vaihlo hla’ tia zirtir paha mi saksak ṭhin kha a ni:

Mizo vaihlo hi zûk ching la,

Sên a tlem, a hrisel a, Zoram thil a ni bawk a,

Tui berah chuan Lêngi zialtir ang che.

Ruh tawk leh rimtui a’n Zurpui a ṭha;

A ruh ber duh tan Pârsen a ṭha.

Sangau, Muchip leh Kauzing theihtâwpa i zûk pawhin,

Ni tin pahnih manin a daih ang che!

Vaihlo hmingte pawh hi ka hre dik chiah em, ka sipel dik em ka hre lo; a chhan chu Api pâwl thum kai khan ziak ni lovin zâiin min hlan chhawng a ni. Awkâa inhlan chhâwn thil hi chu tum leh duh reng vang ni lova thlakte hi a awl bik a, han ziah chhuah hi chuan a nih dân tur dik tak hi hriat a har a ni. A chunga ka rawn ṭhen dân pawh hi duhthu a sâm lohna a awm viau ka ring. Pâwl 3 chauh kai si-ah chuan Api khan thu leh hla hlut nachang leh thil zir zau châkna te keimahah hian a tuh nasa hle a, ka nunah hian thiamna kawngah a thawh hlawk bik hlein ka hria.

Nu fing a nih teh lulzia chu, kuhva khâwr a zawrh ṭhin lai khan amah dawr ṭhintute’n nêl taka kuhva rah lian deuh, panhnah lian deuh leh chinai tam deuh pe tura an tih chuan, “E! Ka duhsak lutuk che a, kuhva rah a lian si, panhnah lah a lian si, chinai a tam lutuk nen, pahnihah ka chhuah ta tawp mai alawm!” a ti êt a; kuhva khâwr hnih man nui sângin a dawng leh mai ṭhin an ti. A upat deuh hnua Dawrpui thlêr vela LR Store a kai lai pawhin nu leh pate’n a dawra an fate an hruai apiang chuan chithlum mûm a lo ‘khilai’ zauh zêl a, chithlum mûm bâwm khat chu hriat loh hlanin a zo mai zêl si a, mi dang mithmuhah chuan a hlâwkthlak lo ṭhin khawp an ti. Amaherawhchu, fate berin kha chithlum mûm vânga dâwr dang aia ama dâwr kal kha an lo duh ta ṭhin a, an nu leh pate chu an rawn hruai leh nge nge ṭhin tih kha a lo hmu thiam a ni. Dâwr danga an lei theih reng, a dâwra puitlingte’n an lo lei tak zawka a hlêp chu, chithlum mum pahnih-khat a thlâwna naupangte a lo pek avânga a insenso nen a tehkhin chuan, hlêp ṭha vang vang tak a ni. Investment ṭha tak, returns tam si a lo siam reng mai.

A seilenna vângte leh pawisa thawh chhuah harsatzia a hriat vângte a ni ang a, a inren thei êm êm a; IAS nupui mah ni se kawng engkimah khan officer nupui a ni lo emaw tih tur ang chiahin a inren thiam a. Ka la têt deuh laia Krismas kawr neih ngei ngei tur emaw ka tih lai, Millennium Centre din tirh vêl khan Krismas kawr te, pheikhawk te kan va zawng ve a. Kan lei turte chu a dawn chiam ṭhin a, kha tih lai kha chuan zak thei tak ka ni. Naupang mai ka la ni a, Millennium Centre ang dawr changkang taka thawnhnaw man dawntu nih kha chu ka zak a, dawr nghaktute’n min hniam tawh hnu pawhin a la dawn ngat ngat mai ṭhin bawk nen. Mahse, Vanrami, BBA pawh zir lo, pawl thum chauh kai chuan, “Min tlawmna tur chhût sa vekin alawm a man an chhiar, chuvang chuan min tlawm anga an lan hian an duhna zât chiahin an hralh tihna a ni a, khami bak kha in tlawmtir tur,” a ti hmiah mai. Tun hnuah lehkhabua sumdâwn dân ka’n chhiar achinah a thusawi kha thil chîn dân ṭhan a ni tih ka man pha ve chauh.

Ṭûlna avanga lehkha a duh chen a zir theih loh vâng khan lehkha zir sang hi a ngaisang a. Keipawh ka duh chen lehkha ka zir thei lo vang tih kha a hlauh ber a ni. A theih chinah tuma tana phurrit ni lova lehkha ka duh chen chen ka zir theih nan kawng min haisak tlattu a ni reng a. A hmathlîr thuina leh a remhriatna zarah kei, hmeichhia, nu leh pa kara seilian ni lo hian PhD thleng ka la bei ve thei a, hei vang hian ka lawmna mittui a far fo ṭhin. Nu leh pa kara seilian lo ka nih avanga ka hma huna thinhrikna leh enhranna – hmuhsitna hial pawh a ni ang – ka tawh theihte zawng zawng kha a hmu thiam vek a. Chuvang chuan hmuhsit phâk loh mi puitling, Pathian ṭih mi, mi zahawm ka nih kha a duh ber ṭhin. ‘Chapona thianghlim’ neih tur a ti ṭhin a; khawvel mite ṭanpuina emaw, khawngaihna emaw mamawh lova mahni kea din theihna hi a nia chapona thianghlim a tih ṭhin chu – amah ngei khan a vawng nghet a, a nun en let hian chapona thianghlim chu a hmuh theih. Hmeichhia ka nihna avanga mipa laka ka dinhmun a chhiat nghal ngawtzia a hmu tlang a, pasal a chhia a ṭha ka nei dawn a nih paw’n eng pawh thleng se, ka pasal emaw, a chhungte emaw tel lova mahni a inchâwm thei ka nih kha min duhpui a. Kum 1933-a piang daih tawh mah ni se Api rilru sûkthlek kha mi tam tak aiin a lo changkang a ni. Hmeichhia nih vanga inphah hniam ngawtte a ngaihdan a ni hauh lo.

Mi enkawl seilen dânah paw’n, “Hmeithai rilru puin ka enkawl dawn lo che u,” tiin kan hmaichhanah a sawi ṭhin. Nu leh pa inkara seilian lo kan nihnaah, ‘hmeithai fa’ tih emaw, ṭawngkam ngaihthlak nuam lo dangin emaw en hran theih kan ni tih a hre reng a, chuvang chuan tlang takin min hrilh a, min enkawl dan pawh a dang. Pa tel lova fanau enkawl seiliantu, nu chuan loh theih lovin hmangaihna piah lamah khawngaihna nen a fate a en ṭhin a. An thiam lohna a hmu phal lo va, a zilhau phal lo va, an dik lohnaah pawh an thlavâng a hauh ṭhin a ni. Chu chu hmeithai rilru chu a ni. Amah pawh a kum tawp lamah khan hmeithai a ni a, a tu enkawlte ho phei chu, khawngaihna mit nen ‘hmeithai rilru’ pua min hmuh kha a teuh ṭhin vang a ni ngei ang, kan hriata a sawi chhuah fova a invênthâwn reng ni. Hmeithai chuan pa tel lova a enkawl a fate chu a khawngaih tlat a, chuvang chuan hmeithai enkawl leh nu leh pa inkara seilian chu a inan theih loh tih kha a tawng a ni. Harsa ti tak chungin, min hmangaih siin kan thlavâng hauhtu an awm loh vanga min lainat khawngaih zel mai lovin, thlavâng hauhtu nei ang thlapin khawng takin min zilhhau ṭhin. Tunah pawh hian tlin tawk lohna kawng tam tak ka nei a, mahse, Api khan hmeithai rilru pu hauh lovin min enkawl lo se la chuan ka va tling lo leh zual teh lul dawn em tih hi ka dâwn fo ṭhin.

Lusûn ina kal tur chu sawi loh, damlo tlawh tur pawh sawi loh, mi ina lêng tur satliah nih pawhin kutbêngin mi kaltir ngai lo va, tun thleng hian ka theihna chinah chuan mi ina lênin kutbênga kal loh nachang ka hriat phah. Nu leh pa nih fâwmin, tlin lutukin a kum upat lamah mi enkawl a; nu leh pa paw’n hei ai bak chuan min hmangaih thei dawn chuang em ni tih hialin min tuamhlawm a, ka hma hun a lo ruat lâwk diam a. Ama zâr ni lo se chu belhchian nachâng ka hriat loh tur, ka pu leh ka pa kutchhuakte ka ngaihhlut phah a. Rethei taka seilian leh inren taka a dam chhûng hmang khan zirna sâng zawk ka kai ngei theih nan leilâwn ka zawh tur mi lo pe a. Ziak leh chhiar thiam fumfe lo khan thu leh hla tuina têtte aṭang mi zirtir a ni. Sangzuala Pa tu nge, Maitawka tu nge, Nono-a tu nge; hria ṭhahnem tak an awm lai hian heng mite an nih tur an nih theih nachhan, an hnung lo dâl a, an hma hun thlirsak ṭhintu, a lang lo laia an tu leh fate min hui khawm a, mi puitlinga kan chhuah nana min enkawl ṭhintu Vanrami, hi a hming hi Zoram hian hre ve se ka ti a ni.

Vanrami, Pu Rokunga ‘Sangha vuak hla’ phuah tura nawr hlawhtlingtu, tlaizawngpar kung sawmsarih Tuikhuahtlang leh Upper Khatla bawra amaha phun hnatlâng a neih avanga Forest Department-in Certificate of Appreciation an hlan, Pu Vankhama thu nge thlûk hmasak ṭhin zawt a, ‘Thu mil thlûk a lo awm a, thlûk mil thu a lo awm,’ tih lo zawt chhuaktu, Maitawka nu emaw Nono-a nu emaw, Dengchhuana nupui emaw ni lovin, Vanrami a ni. Mizo nu fing leh fel, mi chhel, mi thlîr thui leh remhria, khawvelin tlawm tura chan chhe zâwk a pek apianga puan ven sawi chhinga tlawm duh hauh lo chapona thianghlim nei tlat, zirna rûna zir chhuah theih loh pianpui finna nei ngeii kha.

A hmáwrbâwk nan Pu Rokunga’n, ‘Hunte an inher liam zêl a, lei pangpar mawite a’n chul a,’ tia a phuah ang hian Api’n a ṭhian duh kal tate bula awm tura mi pêmsan hnu hian amah pawh a ni têlin ka hriatna aṭangin a chul ve zel a. Pu Vankhama’n, ‘Ka lam hawia i seih hianin, ka tan khuavel a par leh ṭhin,’ a tih ang tak hian amah mi hriatrengtirtu tawh phawt chu, mumang a ni emaw, hla a ni emaw, mihring a ni emaw, thuziak a ni emaw, ka nuna a lo lan hian rei lo tê chu ka khawvel hi a thar surh zel. Chuvang chuan he thuziak hi ka rawn tar chhuak ve a, ka chhiar lêt leh apianga rei lo té tal, thu leh suangtuahna chauh paw’n ni se, a kianga ka lên leh theih nan. Thu leh hla mi tuitirtu, nu leh pa inkara seilian lo mah ni ila mi hmuhsit theih lohva mi siamtu, zirna sang zawk ban a, ka duh chen chen mi zirtîr theitu Api ngei khan, ‘Zaman hmâwng thing ang mi phuar vêl e, fam hma loh chuan lunglen a bâng dawn lo!’

– Candle Vanrempuii