MIZONA (MIZO LOHNA)

Ka thawhpui ka nau pakhat hian whatsapp group-ah vawiin chu Mizo thuamin inthuam ve ang u tiin rawtna a rawn siam a. Mizoram sawrkar hnuaia thawk kan nih loh avang hian hnam inthuama inthuam tura intuk emaw, inngen emaw a awm ve ngai lo va, mahni nuam/nalh intih anga inthuam mai ṭhin kan ni.

Hetia a rawn rawt takah hian kan Mizo thuam neih leh ngaihdan kan sawi ta liam liam a. Kei lahin, “Thinlunga Mizo si lova incheinaa Mizo hi thil ho takah ka ngai a. Keini erawh chu chutiang kan ni ve chuang lo. Kan Mizona hi a langsar hmasa thawmhnawah chauh ni lovin, inlainatna, induhsakna, inhmangaihna, rinawmna leh Zo nun ze mawi dang dangah hian lang sela” ka’n ti vei khauh bawk a. Chuti chung chuan ka phûr thut a, hmanni deuha Aizawl Day lawmna Lammuala neiha Mizo puan ziaa an ṭhui hmeichhe hâk chi chakai khawrh kawr ka lei thar chu ka phawrh a, ṭhihna awrhin iptechei ka ak bawk a (iptechei hi chu ka ak fo hrim hrim a). Ka inchei zawh chuan darthlalangah ka inen a, nalh ka inti phian mai!

Engtik lai aṭang khan nge ka hre lo va, sawrkar thuchhuak angin Nilaini apianga Mizo inthuama inthuam tur tih kha a awm a. A tir aṭang reng khan kei chuan ka helh a (misual tih takah). Mizoram sawrkar hnuaia thawk ka ni lote hi ka lawm thar hle kha a ni a.

Mizo inthuam kan han tih hian a kawh len ber leh kan teh hmasakna ni fo chu hmeichhiate’n puan an bih/veng hi a ni ta awm e. Mipa lamah chuan Mizo puan zia tela khawthlang ho hâk ṭhin kamis te, t-shirt te, polo shirt te kha Mizo incheinaah kan pawm vek niin a lang. Hmanlai mipa ho inchei anga puan venga kal an awm chuan ‘over’ an ni hlauh thung!

Kalchar (culture) hi mithiamte chuan khawvel changkangin a thlen hmuh theih leh theih loh pawh ni se la, mipui nawlpuiin an pawma an hman apiang hi tiin an sawi ṭhin a. Keini Mizote hi chuan Mizo kalchar nia kan hriat ngheh em em chu hmanlai nun chauh kha ni mai hian a lang ṭhin–a bikin incheina chungchangah. Eng hun pual emawa hnam incheina bo mai tura kan hlauh ṭhenkhat chawi sang tura kan inzirtir hi tihmâkmawh a nih rualin, kan Mizo(loh)na ang thawthanga ngaia kan intuklui erawh hi chu a fuh ber lo thei mai awm asin.

Hmeichhe lam bik han sawi ta ila. Puanbih chung hian chet vel a harsa khawp mai. Rîkrum thilah tlanchhiat thut ngai ta se la kan tlanpui thui thei hauh lo vang. Chumi piah lamah misual tawng ta ila kan puan bih hi phih thlak awlsam lutuk leh mualphopui awlsam tak a ni tih hi hai luih chi a ni lo. Nalh taka nula hmelṭha leh pian nalhin an bih hi a hmuhnawm tih hi sawi uar lutuk a awm thei awm lo ve. Mahse… Chu zawng chu!

Mit titlai tur ringawt hi hmeichhia hi kan ni em? Mipate’n, “Tikhan Mizo hmeichhe dik tak i ni,” an tih avanga Mizo dik leh dik lo kan ni bik em ni? Tih tak takah chuan Mizo hmeichhe tam berte hian puan biha incheina hmun hi kan hre ve lutuk a nia. Tlanchhiat thut ngaih lohna hmun biak ina kan inkhawm changte hian puan kan bih ngei ngei a, puipuinna hmun, chetsual leh mualpho hlauhawm lohna hmunahte hian kan bih fo a nia. Nilenga hnathawhna hmuna puan bih tura inbeiseite hi chu a taka zawm harsa tak a ni ve a (hmeichhe tam tak chuan inthlakna an pai ṭhin an ti nghe nghe)!

Mipa lam ve thung hi? Eng ang hi nge mipa tana Mizo thuam kan tih ve le? Thangchhuah puan ziaa tah te, Ngotekherh ṭial ang deuh reuha tah leh a ṭhen chu Tawlhlohpuan anga tahte chu kamis leh a dang, mipa hak chi-ah ṭhuiin, Mizo thuama inbel ni-ah chuan an ha deuh ber a. Kawrchungah te, Nehru-jacket-ahte pawh chuan hmeichhe puan ze hrang hrang ṭhui telin an ha bawk a. Chu’ng bak chu tihngaihna dang a awm vak rih lo niin a lang. Hmeichhiate hian, “Hmanlai Mizo mipa inchei ang khan inchei ve tal rawh u,” ti ta ila min hnialna tur an hre hnem ngawt ang.

Hnam inthuamna leh tun hma incheina hi ka hnualsuat hauh lo tih erawh ka sawi duh. Vawn nuna chawisan deuh deuh pawh a ngai chho tial tial ang. Duh dan dana hman kualte pawh hi khap a ngai tial tial dawnin ka hmu a (kei ngei pawh hian kawr cheina atan ka hmang ve nual nghe nghe), a hmanna tur leh a hman dan tur dik kan inhrilh ngun pawh a ngai khawp mai.

Kan duh ang anga kan chei kual a, khawthlang ho kawr ang ha chung sia a khawi lai emawa Mizo puan zia ang zeh tel zeuhva Mizo ta riauva kan pawm thei hi kawng lehlamah chuan khawvel hmasawnna leh changkanna kan pawm chhoh vena leh kalchar awmzia kan man chhoh vang a nite pawh kan ti thei tho ang chu.

Ka ngaimawh ber zawk chu–Mizona hi kan pawn lam thawmhnaw nen chauha nih theih emaw tih ang dawn dawna kan kalpui chhoh lai hi a ni. Chutih lain, kan Mizo ze pui ber pawn lam lan dan ngawtin a tihlan ve loh, kan nun dana lang ngei ngei tur kan hloh chhoh hi thupui hlapuia neiha kan ṭhangthar zawkte zinga kan tlangaupui tam a va ngai tehlul em!

Nilainia incheina avanga Mizo ni lovin -

Thawhṭanniah – Aia upa zahna

Thawhlehniah – Rinawmna

Nilainiah – Taimakna

Ninganiah – Tlawmngaihna

Zirtawpniah – Mi dang ngaihsakna

Inrinniah – Tawrhchhelna

Chawlhniah – Thianghlimna

ten inthuam ila. Eng kawr leh eng kekawr, pawnfen pawh hain, fêngin inchei ila, khawi hmunah pawh awmin, eng hna pawh thawkin, eng hun pawh ni se la, Mizo kan nihna hi mite’n keimahniah an hmu ngei ngei dawn zawk a lo ni.

- Dikteii Hnamte