Danglam ngam Kohhran
A kamkeuna
Kristianna hi kum zabi khatnaah khan Rom ram bial khat Judai ramah a inṭan a. Judaism pawl tenau Nazaret Isua zirtirna aṭanga lo piang chhuak a ni. Isua rawngbawl hun lai kha AD 27-30 inkar vel a ni. Zawi zawiin Kristianna a lo darh zau zel a, Mizoramah pawh January 11, 1894 khan sap missionary-te lo chhuakin Kristian kan lo ni ta a. Tunah phei chuan ringtu 87.16% vel zet kan awm tawh a, kohhran pawl hrang hrang pawh 100 chuang zet kan awm mek ta. Kristian kan ṭhahnem tual tual a, khawvel pawh a changkangin a ṭhang chak êm êm a, chutih rualin, kan rin dan pawh a dâvâ tual tual bawk.
Danglamna lo thleng chu?
Hebrai calendar-a thla thumna Sivan ni 6, AD 30 vel khan Jerusalem-a Marka nu pindan chungnunga mi 120 awm khawmte zingah thlarau thianghlim a lo thleng a; chu chu Pentikos kan tih ṭhin hi a ni. Khami ni aṭanga kohhran lo ding kha ‘Pathian Kohhran’ tih a ni. Tichuan, Jerusalem leh Judai ram hmun hrang hrangah Thuthlung Thar kohhran chu a lo darh zau zel a, a hnu kum 576 ral hnu AD 606-ah Roman Catholic a lo ding ta nawlh a. Pathian kohhran zirtirna dik pensanin, milem biaknate nen zirtirna chawhchawrawih mak danglam tak tak zakkep chungin a ṭhang chak phian a. Kum 911 a lo ral meuh chuan Roman Kohhran chuan zirtirna dik lo a la lut hnem ta hle a ni ang, kohhran kal dik lohna her rem turin Martin Luther chuan Protestant Reformation chu kum 1517 AD khan a rawn ṭan a; a thesis 95 chu Germany khawpui Wittenberg-a castle kohhran kawngkaah a târ a. Thesis 95-te hi Catholic Kohhran zirtirna kalh zawnga ngaihtuahna 95 list a ni. Kum 1529 AD aṭang chuan protestant kohhran chu mumal takin a lo ding ṭan tak tak ta a ni.
Tichuan, a tawi zawngin, Roman Catholic ni lo, vawiina hmuh theih kohhran zawng zawngte hi protestant kohhran vek an lo ni ta a. Hetih lai hian, 30 AD kum vela ‘Pathian kohhran ziding’ thlarau thianghlim lo thlen nia din, thlah kal zel la awm (remnant church)-te thurin vawng nung zeltute kha chu vawiin thlengin an la nung reng a, thuhruk (hidden)-in an la awm reng a ni tih erawh a rin thiam theih awm e. Roman Catholic zirtirna hniala dodaltu (protestant) ṭheuh theuh zingah pawh rinna hmun khat, baptisma hmun khat, Lalpa pakhat an nih loh vang nge, vawiin thleng hian biak in hran, inkhawmpui hran, maichâm hran, thurin hran, manual hran, buhfaiṭham hran, sawma pakhat hran, mission field hran, hmeichhe pawl hran, ṭhalai pawl hran, headquarters hran, pastor hran, evangelist hran, kohhran upa hran, missionary hran, hruaitu hran, lamtual hran, hruaitu hran ṭheuh neiin vanram kai turin an inzirtir a. Vanram beisei ṭheuh ṭheuh, kawng hran ṭheuh rekin a thlur seng sung ta mai chu a ni a, danglam ngam kohhran tih loh rual an ni nêm.
Danglamna ṭha lehzual
Bible pakhat ring ṭheuh ṭheuh, danglam ngam kohhran kan tam hle a. Mahni pawl rin dan mil Bible chang la chhuakin, hmai sen ṭeuhin, insual peih sa atin tai pawng pawngin kan ṭang ngam ṭheuh a. Bible hriatna (theological knowledge) lamah kan intlansiak nasain hriatna lamah kan sang hle. Sande sikul zirlaibuah lah Krista nun dan a taka nunpui tur lam inzirtir aiin Bible history & theological knowledge lamah ringawt inzirtirin hun kan hmang ral a. Concordance, reference Bible, philosophy inhriatsiakna lamah kan chêk thukin kan sang hlawm hle.
Bible-ah chuan, ‘Finna a nasat poh leh buaina a tam a, hriatna a pun poh leh manganna a pung (Thuhriltu 1:18) tih ziak kan hmu. Pathian thu hriatna (theological knowledge) lamah chuan tuma tluk loh kan ni deuh fur tawh hlawm awm e. Mahse, Krista nun ze mawi, hmangaihna, rinawmna, takna, dikna, dawhtheihna, ngilneihna, zaidamna, nunnemna, thuhnuairawlhna, ingngaihtlawmna, zawldawhnate erawh inzirtirna platform ṭha ber sande sikul/shabbat sikul lamah kan inzirtir ngai lo. Kristian 87.16% awmna ram ni siin tualthah, insawisak, invuak hlum, invit hlum, ruang chhar, kumtling lo pawngsual, inawk hlum, inuire, inrawk, nupui vaw hlum, intuithlar, insual buai, kutling lova sum lak, zu ngawl vei, ruihhlo bawia tang, chhungkaw keh chhia, HIV+, cancer, natna ṭihbaiawm pui pui, neih thuhmun inkawp, smuggling, ralthuam hlauhawm tawlh ruk, mawngkawhur, LGBT, setana betu & setana hnena inthawi hmuh tur leh hriat tur a tam hle. Sodom leh gomora kan khum chiang hle mai!
A tlangkawmna
Hriatna lamah chuan kan sang thawkhat ta. Pathian thu inhriatsiak Bible quiz competition hrang hrang leh theological knowledge lamah chuan kohhran, pawl lian leh tenau pawh kan lêm chuang lo. Pawl tenau apiang hian hnial khân an hria nite pawhin a hriat theih. Thu ṭha inzirtirna platform ṭha bera ngaih sande sikulah lah theological knowledge lam hlir inzirtirna a ni a, thawk khat lai phei kha chu Welsh ram kan inveisiak emaw ni? Biak in an rauhsan dan ilo hahîpin kan sawi a, titi tui berah hmangin, chilphuan tlabuah buah khawpin chil per uai uaiin kan sawisel a. Chutih lai mekin kan nunah takna leh dikna, rinawmna leh hmangaihna rêng hmuh tur a awm si lo. Inkhawm tam, inkhawmpui kal tam, sande skul kai kim, zing ṭawngṭai inkhawm kal tam, buhfaiṭham leh sawma pakhat leh thil pek, pek tam bakah kan thil tih ṭhat lam hmachhuanin kan hawi pir vah reng bawk a. Chutih laiin biak in rauhsana kan deusawh mek Welsh ram Kristiante nun dan erawh kan phak teuh si lo. Zoram chhung leh pawna Zo hnahthlakte nungchang bawlhhlawh leh mawi lo thâwm bak hriat tur lah a vang êm êm a, heng hian kan nunah Krista hmel a lan lohzia a tilang chiang hle mai!
Chuvangin, a taka Pathian thu inzirtirna platform ṭha ber sande skul zirlaiahte hian theological knowledge ringawt âtchilh lovin kan Lalpa'n a taka kan nunpui tur mahni vengte hmangaih dan a taka nunpui tur leh a tiha thiltih nena lan chhuahtirna lamte hi inzirtir tam zawk ila, tun ang êm êm hian kan ram hian mualphona a tawk lo vang. Lal Isua rinna lamah kan tlan chak hle a, mahse, rinna chu thil tih tel lo chuan thi a nih avangin a taka Pathian thu nunpui kawngah erawh kan hlawhchham chiang hle tih hi kan pawm ngam a ngai.
Chuvangin, kohhran pawh hian mahni awmna leh tlakna mual ṭheuhah 'change' kan siam ngam a hun tak zet ta. "Finna a nasat poh leh buaina a tam a, hriatna a pun poh leh manganna a pung" tih zawng zawng hi a takin kan chang ta a ni ber mai.
- Dr. C. Lalrampana