KAN MIZIA
Greek mifing Plato-a chuan, “unexamined life is not worth living” a ti a. “Enfiah loh nun chu nun tih tlak a ni lo” tihna a ni awm e. Plato-a thih hnu kum 378 velah Isua chuan a zirtirte hnenah, “Mipuiten tunge nia min sawi?” tiin a zawt a, he zawhna hi mi huaisen leh mi dik zawhna a ni. Mihringin kan hlauh ber chu 'keimah' hi a ni. Miin kan nihna dik tak an hmu ang a, kan mualpho ang tih hlau rêng rêngin kan awm a ni. Philosopher pakhat chuan, “Nangmah ni ngam rawh” a ti a.
Pathianin Adama hnenah, “Khawiah nge i awm?” a tih khan Adama awmna a hre lo a ni lo; a rilru khawiah nge a awm a, eng nge a ngaihtuah tih a zawt a ni. Adama hian Pathian zawhna hi a hrethiam a, amah (self) dik tak bihruksan a tum avangin, “Ka hlau a, tichuan ka biru ta a ni” a ti a. (Gen 3:10) Eng nge a hlauh? Amah (self) dik tak Pathianin a hmuh a hlau va. Theipui hnah thuikhawm hmanga inkhuh bo a tum a ni. Mahni nihna tak thupa lan mawi tumte hi ‘lemchang’ an ni a, Isuan, “Pharisai vervekte u, in chung a pik e” a tihte kha an ni.
Adama thlah mihring tung chhova kal zawng zawngte hi 'mahni ni ngam rawh' tia hrilh ngai vek kan ni. Thufing 27:19- ah chuan, “Tuiah hmel ngai ngai a lang angin mihring thinlung chu mihringah a lang a ni” tih kan chhiar a. Ziaktu pakhat chuan, “I inngaih ang i ni lova, i ngaihtuah ang i ni zawk” a ti a. Thinlunga kan ngaituah, thusawi leh thiltiha lo langchhuak hi kan mize dik tak chu a ni.
January 01, 1960 ah khan Thanpuiipa (J. Malsawma) chuan 'Kan Mizia' tih thupuia hmangin thu (Words) 400 emaw chauh hmangin Mizo Mizia a hmuh dan a ziak a. Thanpuiipan Mizo nuna duhthusam lo lai (negative side) a ziak hi thu dik, ṭhangtharte pawhin an hriat a, an nun khalh ngiltu atan an hman theih beiseiin Mizoram sorkar hnuaia Education Department chuan College-a zir turin an thlang a,
Thanpuiipa’n
kan mizia a hmuh dan chu
Khawsak rel thiam lo ber, nei hlei lo, ren hlei loate kan ni...mi dawizep, awmhmuna inhrosa vak vak mi, ṭhelhtu tur an awm chhung chu pawngpawrh tur tur a, a saseh meuh erawh ngam hauh si lo! mahse huai ber anga lan tum tlat mi kan ni... Vantlang ngaiha mawi tur chauha sakhaw ngaihsak mi, a tawi zawngin, “Rilru fai si lo, puan chauh ti var” kan ni... a suak vek kan ni a, hmaithinghawng kan vuah ṭheuh a ni” tih hi a ni. (Vanglaini: An Autobiography pp 199-200)
Thanpuiipa hian vawiinah Kan Mizia tih hi ziak nawn leh sela, “Mi thatchhia, vengtu awm lai chauhva taima anga thawk, vengtu awm loh va inthlahdah ṭhin mi, mi rinawm lo leh depdê, vantlang pawisa pawh eiru hnial lo; mahni hmasial em em, chin tawk nei lova duham, pawisa pathiana be chunga inthlahrunna nei miah lova Pathian hming lam thei; vervek; insumtheihna nei lo, tuar chhel lo, pate hâl ang maia phur hluai a, zal leh der ṭhin, ei luat, in luat, zuk luat vanga cancer leh HIV/AIDS vei tamna ram, Paula'n, “Pathian ngaihsak anna an nei ang a, nimahsela a thiltihtheihna an ring si lo vang” a tih ang kan ni” tih hi a belh a rinawm.
'Kan Mizia' hian thil pakhat min hriatchhuahtir a nei a. Mizo People Conference (MPC) sorkar khan Aizawl - Mamit kawng an lai a. Hetih hun lai hian engineer indaih lohna avangin BRTF aṭangin Er. Chandolla chu Mizoram sorkarin a hawh a, PWD hnuaia Executive Engineer atan a hmang a. Er. Chandolla hi a chhungte nen Tuikhuahtlangah an awm a. Mizo ṭawng an thiam loh avangin zanah an lo leng ṭhin a.
Khawlai titiah chuan Aizawl - Mamit kawng laihnaah hian leilawn leh culvert engemaw zat bo anga sawi a ni a. Er. Chandolla hi he kawng enkawltu zing ami a nih avangin leilawn leh culvert bo nia an sawi chung chang hi ka zawt a. Eng danga min chhang lo chuan, “Pu Rocham, kan ram chu nise, hnathawktute hi mipuiin min vaw darh vek tawh ang” a ti a. “Mizoramah kan la awm rei lova, in duhzawng leh duh loh zawng pawh kan la hre chiang hman lo va, mak ka tih erawh chu corruption leh zute hi in haw hle niin chanchinbuahte kan chhiar a. Hetih laiin, Aizawl khawpui lun lai tak, Treasury Square-ah ualau takin zu an zuar thei tlat si a. Pawn lam aṭanga lo kalte tan chuan in mizia hi hriatthiam a har dawn hle in ka hria” tiin a sawi zawm a.
Hnam dangin kan mizia an hrethiam lo hi a mak lo. Keimahni pawh kan inhrethiam lo a ni. Mizo hruaitu zinga mi dik leh rinawm ber anga kan sawi ṭhin Pu J. Lalsangzuala (L) khan Party leh sorkara a thawhpui Pu-a (a hming thup) chanchin tihian a sawi a; “Pu-a nen hian kum 40 chuang kan thawk dun tawh a, mahse vawiin thleng hian tunge a nih ka la hre thei lo” tiin. Rilru mumal nei lo, an duhzawng leh duh loh zawng pawh sawichhuak ngam lo khawpa dawizepten rorelna an chelh chuan ramin hma a sawn thei ngai lo. Chu aia pawi zawk chu, mipuite pawh rilru mumal nei thei lovin kan phek buai ṭhin a ni.
Hman deuh khan ṭhiante nen Singapore kan han tlawh a. Thlawhna ṭum hmun aṭanga kan thlenna tur hotel-a min phurtu bus-a kan kal laiin min hruaitu guide chuan, “Singapore-ah hian pawisa in tihbo palh pawhin 100-ah 90 hmuh lehna chance in nei, mahse fimkhur loh nan hmang suh ang che u” a ti a. Ni khat chu Lelte Editor Pu C. Dinthangate nen bazarah kan kal a. Kan thlenna Royal Hotel-a hawna tur taxi-ah kan chang a. A ruak kan hmuh chhun chu a tlan chak deuh avangin kan dinna aṭanga hla feah a ding thei chauh a. A dinna kawng sira lo dingte chuan chuan an tum a. Taxi Driver chuan, “Sawmite sawn min phar hmasa” ti niawm tak hian min rawn kawk a.
Hmanhmawh fêin kan tlan phei a. Taxi chhunga kan thut fel hnu chuan kan kal duhna min zawt a. Kan hotel hming leh a address kan hrilh a, “Pute u, min hrethiam ula, Universitya zirlai ka ni a, driver a dam loh avangin taxi hi ka khalh ve mai a ni a. In thlenna hotel awmna chu ka hre lo va, mahse kan zawt ang e” a ti a. Taxi Drivers Association kan tih ang deuh, Syndicate office chu taxi-a telephone vuah chuan a va bia a. A dinna hmun leh kan thlenna hotel a hrilh a, “Kawng tawi ber min hrilh theih chuan ka lawm hle ang” a ti a. “Ka hre chiang ta, kan thleng thuai ang” tih pahin a taxi chu a tinung a, vung fein kan tlan ta a.
Ka tawnhriat dang ka han zep teh ang. 1967 May thla khan Himalaya tlang thut, Sat Tal-ah Union of Evangelical Students of India-in camp an buatsaih a. He camp-a councellor atan min sawm a.
Calcutta aṭangin Katkudam thleng rel in ka kal a. Katkudam aṭangin bazar bus te tak te, hlui tawh takah kan inhnawh a. Kawng a tein a kawi nasa a, bus tukverh bulah ka thu a, ka bulah Punjabi nula hmelṭha tak hi a ṭhu a. Bus ka rui ta a, ka bula ṭhu nula âwmte chu ka va ngheng leh bâwk ṭhin a. Ka intiharh thei ngang lo va, a tawpah phei chuan nula malchungah chuan ka bawk ta thlawp a. Tih ngaihna dang awm hek lo, ani pawh chuan ṭha takin min bawhtir ve ta mai a.
Bus station pakhatah rei vak lo kan ding a. Ka bula ṭhu nula chuan min kaitho va, “Ka’n va chhuak lawk ang e” a ti a. Thing hnah hlai tak thui khawm hian Theitê (Peach) te, Plum te, leh Strawberryte a rawn fun a. “Hei hi ei la, i harh mai ang” a ti a. Thei chu ka ei hmain chiang em emin ka harh ta a. He nula hian sapṭawng a thiam mumal lo va, keiin Punjabi leh Hindi ka lo thiam mumal bik si lo. Kan inen a, kan nui ringawt a. He nulain hmelhriat pawh ni lo, Tribal tlangval pawr tak, motor rui lehnghal, a chipuite mitmei pawh veng lova min buaipui hi mak ka ti tawp thei lo. He nula mizia hi Punjabi hnam zia a ni em ka hre lo. Johana’n, “Thu chauhvin i inhmangaih suh ang u khai, lei chauhvin i hmangaih hek suh ang u, thiltih leh tih tak zetin ni zawk rawh se” (I Joh 3:18) a tih hi he nula hian a chhiar lo a nih pawhin a nunin a zâwm a ni. Nitin zan tina Pathian thu chhiara ngaithla thin Mizo Mizia hi hnam dangin engtin tak sawi ve ang maw?
- K.L Rochama