'V' hi eng hunah te nge kan hman ang?

Kan mi hmasate khan Mizo ṭawnga thu an ziah tirh aṭang khan ‘v’ hi lam rik tel a nihna tam takah an lo ziak tel ṭhin a. Hun a lo kal deuh va, kum 1980 chho aṭang khan Rev. Zairema khan ‘v’ telh loh kha ṭha a ti a, Bible lehlinna lamah hial pawh ‘v’ tel lova Thuthlung Thar an tihchhuah hnuah Holy Bible pawh ‘v’ tel lovin kum 2011 khan an chhuah leh kha a ni a.

Nimahsela, Synod inkhawmpuiin ‘v’ tel lova Bible ziah chu ṭha an ti lo zawk a, Mizo Bible pum chhuak hmasa ber kum 1959-a chhuah chu a lehlin en ṭhat a, en ṭhatna chu ‘v’ tel ngeia ziah an duh a, BSI Aizawl Auxiliary-in a en ṭhat hna chu an bawhzui a.

Mizo ṭawnga ‘v’ ziah tel loh ṭha titute hian ṭanchhan mumal tak an nei ngai lo hle. ‘V’ kan telh loh chuan Bible hi a pan sawt thei ang tih te, ‘v’ chuangtlai a ni e, tihte hi an ṭanchhan chu a ni deuh mai.

‘V’ hman tel duhtute pawhin a ṭhatna sawi tur an hre tam bik chuang lem lo. ‘V’ tela ziah leh lam rik tel hian Mizo ṭawng hi a mawi a, a zahawm hlei a ni. ‘V’ a tel loh chuan a ri a mawi lo va, a nalh lo va, a zahawm lo a ni an ti ber ṭhin.

Kei hi kum 1990 chhovah kha chuan ‘v’ ziah tel loh ṭha titute zingah ka tel a. A chhan chu Sap ṭawnga going leh idea te an lam rika ‘r’ lam ti tela goring leh idear an tih ang hian ziak tel kher lovin a rikna turah chuan ‘v’ kan lam ri ve zel mai ang tih avanga ‘v’ ziak tel loh sawi mawi ka ni a. Nimahsela, ka bansan a, ‘v’ ziah tel ṭha ti lamah ka tel leh ta zawk.

A chhan pahnih a awm. Pakhat chu Synod inkhawmpui meuhin hman ṭha a tih chuan Synod zahawmna avangin a thu ang chu lo zawm ve kha ka batah ka ngai a ni.

Pahnihnaah chuan GA Grierson-a ziah Linguistic Survey of India Vol.3 kha ka chhiar a; lova, lovah tih ang chiah hian ‘v’ ziah tel leh lam rik tel hi a ṭha, a tingaihnobei tih a ziah kha ka awih a, pawm tlaka ka ngaih vang a ni. Ani kha linguist dangte pawhin pa ena en ni thei khawpa rin kai kha a ni a, a thu chu zawm tlakah ka ngai a, ka kir leh ta a ni.

Ka kir leh tawh hnu chuan Pu Zairema tih dan ‘v’ tel lova thu ziah chu Revd Chuauṭhuaman a rawn duhpui ve a, ‘tin’ tih a hmang duh lo bawk a. Anni pahnih hman dan chu mi ṭhenkhatin ṭha an tihpui ve a ni ang. Vanglaini Editor-te leh mi eng emaw zatin ‘v’ tel lovin an ziak ve ta hlawm a, tun kum sawm dawn lai kal ta aṭang kha chuan kan lehkhabu leh kan chanchinbute chu ‘v’ telh leh telh loh a inpawlh ta nuai a. Tunah hian chutiang chuan kan lo awm ta a ni. Mizo ṭawng vei mite tan chuan engtin nge kan nal zel ang tih hi ngaihtuah fo loh theih a ni ta lo.

Chutiang chu kan kal dan a nih mek laiin Synod inkhawmpui meuhva ‘v’ hman thlang zawk siin Synod khawlpui chhuak lehkhabu hrang hrangah ‘v’ hi an ngai pawimawh ta lo deuh em ni aw tih turin a hmanna tur ṭheukhatah hman loh ṭum an nei ta zauh zauh va. Lo ngai pawimawhin lo fimkhur thar leh thei se ka ti hle.

Tuna ka han sawi ‘v’ lam rik telna ka tih hi thumal bul hawrawp leh a kar hawrawpa ‘v’ awm ang chi, vaiva tiha ‘v’ te ang hi ni lovin, thumal tawpa ‘auh’ emaw ‘euh’ emaw ‘o’ emaw ‘oh’ emaw dawta ‘a/ang’ emaw ‘e/em’ emaw ‘in’ emaw a awm dawn avanga ‘v’ lam rik lo ngai ta ṭhin te; mihring hming tawpa ‘a’ emaw ‘i’ emaw hma chiaha ‘o’ emaw ‘u’ emaw a awm chuan ‘a’ emaw ‘i’ emaw nena an inkarah chuan ‘v’ lam rik lo ngai ta ṭhin ang chite hi a ni. Lo sawi fiah zui ila.

‘V’ kan hman dante chu:

A hmang ṭhinte ‘v’ kan ziah tela kan lam rik tel ṭhinnate chu heng hi a ni.

1. Thumal tawpa ‘auh’ emaw ‘euh’ emaw ‘o’ emaw ‘oh’ emaw awm dawta ‘a’/ ‘ang’ emaw ‘e’/ ‘em’ emaw ‘in’ emaw a awm chuan a hma chiahah chuan ‘v’ dah a a ngai.

Hetiang hian:

Suffix Particle

Chauhva chauh va

Chauhvah chauh vang

Chauhvin deuh va

Deuhva deuh vang

Deuhvah hlah va

Deuhvin hlauh vang

Hlauhva lo va

Hlauhvah lo ve

Hlauhvin loh ve

Lova lo vem ni

Lovah lo vang

Lovin loh vang

Lohva mi ko va

Lohvah mi ko ve

Lohvah mi ko vang

Meuhva ka ko lo va che

Meuhvah deuh ve

Meuhvin deuh vang

ṭheuhva theuh va

ṭheuhvah theuh vem ni

ṭheuhvin zeuh ve

leh a dang tam tak.

2. Mihring hming tawpa ‘a’ emaw ‘i’ emaw hma chiaha ‘o’ emaw ‘u’ emaw a awm chuan ‘a’ emaw ‘i’ emaw nena an inkarah chuan ‘v’ lam rik lo ngai ta ṭhin ang chiah hian ‘v’ dah a ngai. Entirna: Manzovi, Lalauvi, Dailovi, Ramzauvi, Diriallova, Chuauva, Lalnguauva, Thangriauva, Hrangthiava leh a dangte.

3. Mi ṭhenkhat, Pu C.Rokhuma te, Pu JF Laldailova te leh mi dang tlem chuan a duh emaw, duh lo vemaw tihah te, ka lo hre lo va ni tihah te ‘v’ an hmang tel.

‘V’ lam rik telna ni si, ‘v’ ziah tel ngai lohnate pawh hi han tar lang tel ve ila, ziah tel a nih ve loh chhante pawh in lo ngaihtuah dawn nia.

duh loh vin nih nghal loh chuan

an awih loh vavangin

hre hek lo vi

motor khalh thiam nghal lo vi chuan

man pha lo van awm ngei ang

rah ṭhaa rah lo vapiang

rawn inkhawm ṭheuh vula

lo kal thei ta lo vila

Aw le, hetiang hi kan hman dan leh a hman theih dan leh mi ṭhenkhatin an lo hman bik dante chu a ni a. Ṭawngkaa lam ri sia a ziah ziah tel si loh a nih dante nen. Tichuan, engtin nge kan tih tak ang le?

Synod ngei pawh hian ‘v’ ziah tel leh lam rik tel a duhna chin chu a tihchian a ngai a ni. Kan Bible-ah hian ‘a duh ta lo va ni’ tih ang chi ‘ni’ hmaah hian ‘v’ lam ri ṭhin ngei mah ila, an ziak tel lo ṭhin a. ‘V’ ziah tel leh lam rik tel a nih avanga kan ṭawng hi mawia ngaihnobeia zahawm a nih si chuan engah nge lam rik tel a nihna hmun apiangah hian ‘v’ hi kan ziah tel zel mai loh le?

Synod-in a tichiang ngam mai lo a nih pawhin Mizo Language Development Board tal hi chuan ‘v’ hmanna din tur hi a rel fel a ṭul ta a ni.

- C. Chhuanvawra