Phone hman leh inrenchem
Kan mithiam tak takte’n kan ram hruaitute tih tur leh tih loh tur, ram hnuk khawih phak thil thlengin, party politics rilru tel miah lova an ziak ṭhin hi a ṭha khawp mai. Ram tana thil ṭha tur leh zawm tlak tak tak pawh a tam ṭhin hle a ni. Chung zingah chuan sawrkar inrenchem ṭulzia te, kan intodelh lo chung pawha sawrkar inrelbawlna hautakzia te, kan rama dan rorelnain ngaih pawimawh a hlawh tawk ṭhin lo te, kan pachhiat aia kan insûm chuan si lohziate hian rilru a luah ve reng ṭhin a ni. Chung zingah chuan mobile phone leh inrenchem tih thu, thil hotê anga lang, pawimawh leh zawm nghal mai theih hi ka han ziak ve teh ang.
Khawvel changkang zelah naupang thlengin mobile phone kan hûm far tawh mai a, a ṭangkai nangiang bawk a. A hmang thiam tan chuan thil engkim hi a zir theih tawh a, a hriat theih tawh a ni ber mai. Covid hri len lai phei kha chuan mobile phone nei ve lo zirlai tan exam hmachhawn ngaihna awm lo khawpin a ṭangkai a nih kha. Zirna mai bakah kohhran leh khawtlang thil pawimawh engkimah a ṭangkai em em mai. Chutih rualin, thil ṭha lo lam pawh tam tak hmuh tur a awm bawk a, a hman dan thiam a pawimawh hle a ni. Mobile phone hi thil âtchilh awl tak mai (addictive) a lo ni a, hriat loh kar hian a ngawl kan lo vei hman reng hi a lo ni.
Mobile phone chu kan kalna apiangah kan hûm a, inkhawmna pawimawh zawng zawngah, Pathian biak in chhung thlengin kan hûm fur mai a ni. A châng phei chuan kan Pathian biak inkhawmna tibuai thei lek lek khawpa thla lak nante kan hmang a. Ṭhalai ṭhenkhat, inkhawm chhung zawnga mi dangte rilru la pêng thei khawp leh biak in zahawmna tibo khawp hiala phone chelek pawh an awm ṭhin an ti. Kohhran thila lawmman dawn ṭum te, naupang baptisma chan lai thla leh hun hmangtute thla la a lo hmanhlel takte kan awm ṭhin bawk. Kohhranin a âwm tâwk hre tura mipui min zirtir pawh a ṭulin, chintâwk hriat a ṭul hle awm e. Kohhrana rawngbawltute thlengin kan lek ta sup sup a, kohhran inkhawmpui lian thlengin phone kheuh nep nep hi hmuh tur a awm fo tawh a ni. Kan addict tlat alawm!
A dawt lehah chuan, sawrkar programme pawimawh, kan Chief Minister, Minister leh MLA te, sawrkar department hotute leh pawl hrang hrang committee meeting pawimawh takah hian phone lo khawih ṭhin hmuh tur tam lutuk hi sim a ṭha khawp mai. Hei hian a entir chu, meeting kha an ngai pawimawh tawk lo tihna a ni a, committee zahawmna a tibawrhbâng bawk. CM ho meuha meeting-a phone khawih nuap nuap hmuh tur a awm ṭhin hian kan mizia a tilang a, inthununna (self control) kan tlakchhamzia a tilang bawk. TV lam aṭanga lo thlir hian a mawi lo khawp mai a, committee meeting a tihzahawm loh phah tih loh theih a ni lo. Meeting-a chairman apiangte hian meeting laia mobile phone hmang lo turin ṭan dawnah ngenna siam se a reh mai ang. Mobile phone lo khawih bakah, meeting pawimawh neih laia kuhva lo ṭhial nuau nuau pawh hi a hmuhnawm loh khawp bawk a, mutthluk phei chu mawi lo tak a ni. Ṭhangthar rilru thianghlim leh changkang tak takte hian an thlir ṭhin a nia.
KAN LA INRENCHEM TAWK LO
Kan sawrkar tharin kan leiba tamzia te, kan state sum dinhmun hriain an sawrkar tirh aṭangin inrenchema, insawhngheh kumah a puang a. Kan CM aṭanga minister-te leh a hnuai lam thlengin tun hma lama an hamṭhatna dawnte pawh an han titlem hi an fakawm a, thil thar a ni. Thil lian tham dang an kalpui zel dan chu hre pha ve vek lo mah ila, tuna an hmalakna chin pawh hi ṭha taka zawm a nih chuan awmzia a nei ngei ang.
Hmasawnna hna thawhna atana ṭul a awm a, chutiang ni si lo, kan lo kalpui ṭhin thil ṭul lem lo leh sum tam tak luan ralna, a tel lova awm theih tho hi a awm âwm e. Hmân deuh khan ka ngaimawh zawng thil te tak tê anga lang, mahse, zâwm ta ngat ila office senso sum tam tak hum theihna tur nia ka hriat ka tar lang ve a, ka'n chhunzawm teh ang.
1. Kawlphetha:
Kan ram hi tlang ram a ni a, phai lam aiin boruak pawh a la nuam fe a ni. Sawrkar office-ah hian air conditioned (AC) vuah lo hian kan la khawsa thei a, ceiling, wall leh table fante hi office hna thawh nan a la tâwk hle. Heti chung hian officer lian zual chin hian AC hi an vuah fur mai a, a senso hi a sang khawpin a rinawm. AC hi a hmang thei chin bithliah a awm a nih pawhin, inrenchem leh insawhngheh kumah hi chuan tihtlem ni ve ta se, a theih phei chuan sût vek ni se; pawisa tam tak khawlna a ni mai dawn a ni. Power-a kan intodelh hunah AC chu kan la vuah em em tho ang a, kan lo nuamsa rei deuh tawh a nih pawhin ram tan chuan tuar kan huam ve ang chu maw le.
2. Pangpar khawi hi:
Minister-te leh officer-te hian meeting an nei zing si a, an pangpar khawi zozai hi a man a tam ṭhin ngawt âwm e. Kalphung hlui zia hi hetah hi chuan a la hmuh theih tlat mai! Pangpar khawi ngawr ngawr sêlna ni lovin, a mawi tâwk a awm a, inrenchem kumah hi chuan hetiang em em lo hian i kal teh ang u.
Ministerte lak luh ṭuma Governor compound-a an pangpar khawi kha ngun takin ka lo en a, a sir tawn tawnah khan mawi leh zahawm takin an khawi mai a, dawhsan hma lam khat tlata pangpar khawi a awm ve lo. Pangpar man tozia hre chiang tan chuan sawrkar thil tih khawmna hmuna dawhsan khat tlata pangpar tlar pût ṭhin man tur hi in chhût thiam mai awm e. Ni tin deuhthaw meeting hi neih a ni si a, pangpar khawi ziah kan tum bawk si a, a mawi tâwk leh hautak lo zawng hi i zawng tawh teh ang u, inrenchem kum a nih hi.
Mi pawimawh pangpar pek ṭhin hi erawh chu tihtawp ngawt chi a ni lo ang a, mahse, hei pawh hi a mawi tawk leh hautak lo lam zawn zel a theih ang. Function apianga pangpar khawi ṭhin hi a fresh lo (artificial) pawh ni se a tam lam hret zel a, a khawi man nen chuan a to viau tho tih an sawi.
Kan nihna mil hian khawsak zir ila, sawrkar senso tur a nih vanga uchuak taka thil kalpui ṭhin hi kan bânsan a hun takzet tawh e.
3. Meeting ei leh in:
Kan sawi tak ang khian meeting hi ni tin deuhthaw neih a ni a, heta thingpui leh a hmeh vela senso hi a uiawm thu officer pakhat sawi ka hria a, ka ṭâwmpui bawk. Heng thilah pawh hian kan inrenchem chuan, tui leh puarna tâwk, hautak lo zawng hi zawng hram hram ila, kan senso hi nasa takin a tlem ang. Meeting hi thil tui ei tur semna hmun a ni hran lo a, tui kan tih zawng pawh a thuhmun hek lo.
4. Stationary mawlh hi:
Printing & Stationary hi thuam ṭhat a ngai a, department zawng zawngin a tam thei ang bera dawr tura an insiam thar a ngai hle. Khawl changkang tak kan nei tawh kan tihna kha hun rei a la ni lo, eng nge a an tak zel le? Sawrkar sum lak luh nan ṭangkai taka hman tura hmalak ni se, sawrkar sum bâwmah a siam theihin a rinawm. Tun hma lam aṭangin department zawng zawngin dawr tur tih thupek a awm chungin dawr an hlawh lutuk ngai lo. Department hotu lamin tih tak zetna nen bul ṭan ṭha se, PS department hi sawrkar sum bâwmah a siam theih a rinawm khawp mai. Sawrkar thar hian tih tak zeta hma a lak loh chuan tun hma ang thovin a kal ang tih a hlauhawm hle a ni.
Tun hma lama stationary mamawh aia tam demand a, a supply-tute nen an insiam rem ṭhin ang chi kha a reh tawh em? Hei hi enfiah ngai tak a ni ang. Eirukna kawng remchang tak a ni ṭhin a, sum tam tak a luang ral ṭhin. Pawisa hman dan kalphung hi a dang deuh tawh a, chuti pawh ni se, stationary hi mamawh tak tak chin chauh lei ni se, office senso atana hman tur, OE, OC te hi inren takin ruahman a ṭha ang.
Office parda zawng zawng pawh Mizo siam hman tur tihte kha eng chen nge hlawhtling tawh le. Hei pawh hi sawrkar hian Mizo deh chhuah ngei hi lei khawm se, hlêp tam lo têin department tinah hralh mai se; kut hnathawktute khai chhuahna ṭha tak a ni nghal bawk ang.
5. Computer tihtlem:
Computer age-ah kan awm tawh a, a ṭangkai rêng a, a tel lovin kan awm thei tawh lo. Office tinah hian hna thawh nan baka hman, games khelh nan leh film en nana hmante hi a tam an ti. Mimalin a hman bik tur chin hi chu a awm ngei e, mahse, tam tak hi chu inhman ṭâwm theih a awm a ni. A chhe siamna leh a tui (ink), etc. hi a hautak fu si a, a theih chen chen hi chu inhman ṭâwm a ṭha hle mai.
Police department hotupa ber DGP hian hei hi a vei thu leh tihtlem a tum thu sawi a awm a, department hotu dangte pawh hian tih ve a ṭha hle ang. Computer pawh hi a supply-tu leh department lama thuneitu lamte inseam rem ṭhin vanga mamawh aia tam office tin deuhthawah hian awm niin an sawi.
Inrenchem tur chuan thil tê tak têa kan ngaih thleng hian hmalak ni se, thil dik leh dik lo inṭanna hi thil tê tham tê a ni fo ṭhin. Inrenchemna tur dang sawi tur pawh a la tam awm e.
- H. Lalchhuanliana