NANGMAH LEH KEIMAH

Zahawmna hi mi ṭhenkhatte hi chuan lei theihah an ngai emaw tih mai tur a ni a. A chhan pawh hming bula ‘Dr’ tih dah lante hi zahawmnaa an ngaih vang ni berin a hriat a, chutiang chu khawi hmunah emaw lei mai tur a lo awm a ni awm e. Ṭhenkhatte lah hian kohhrana kan nihna leh kan rawngbawlna hi hmun dangah pawh chhawm chhunzawm zel kan tum emaw tih turin ‘upa’ kan nihna chu kan hming ziahnaah ziah lan tel zel kan han tum bawk. Nihna ropui leh chhuanawm tak a nihna hi a kengtu lam hian kan tihhmelhem theihna tur lam reng hi ngaihtuah lo kan awm ṭhin.

Engkim hian hun leh hmun a nei tih hi kan hriat reng a pawimawh a; a nih loh chuan a hmun loa thil awm chu bawlhhlawh a ni tih ang maiin, mi dang mit a tihmim theihna tur hi a awm ṭhin. Manmohan Singh ngei pawh hi politics lama ke a pên hma chuan Punjab University-ah professor puitling a ni tawh a, professor hmingṭha leh mithiam bikte’na an chelh ṭhin University Grants Commission (UGC)-ah Chairman pawh a lo ni tawh bawk. Chutiang taka mi chhuanawm pawh lo ni tawh mah se la, politics lamah chuan a ‘Prof’ chhunzawm tawh hauh lo a, amah phei chuan Manmohan Singh tiin a hming a ziak mai ṭhin zawk.

Hetianga hming bula ‘Dr’ emaw ‘Prof’ tia dah hi ching lo mi chhuanawm tak tak an lo tam mai. Mi thiam chungchuang Shashi Tharoor ngei pawh hian a hming bulah eng mah a dah lo a, J.H. Lorrain & F.W. Savidge te leh Abdul Kalam te pawh khan an hming bulah eng mah an dah ngai lo. An hming ngau ngau ringawtin ziak ṭhin mah se la, a hretu apiangte chuan kan ngaihsan loh phah chuang hauh lo a nih hi.

Nang leh kei ngei pawh hian kan ropuina leh kan ropui lohna tur hi kan kuta awm a ni tih kan chian hmasak a pawimawh hle mai. Mi dang i ni lo a, nangmah ngei i ni tih kha inhre hmasa phawt ang che. Lemchanna hmunah chuan mi dang lem changin hun hmangin i awm pawh a ni ang, chu hmunah chuan i nihna lang hauh loa thiam takin i chanvo i hlen thei a nih phei chuan lemchang thiam tak i ni tihna a ni ang a. Chutiang lemchanna hmun anga nun hman i tum reng a nih erawh chuan hre chiangtu apiangte’n an nuih tet tet hlauh thung ang che. A chhan eng nge kan tih chuan, mihring hian lemchanna hmun leh lemchan nun hi eng emaw hun atan chauha kan ruat vang a ni.

Kohhran upa leh rawngbawltute hi an chhuanawmin chawimawi phû tak pawh an ni a; chutiang a nih rual chuan upa leh rawngbawltu tih loh tur ang taka thil an tih erawh chuan mi dang zawng aia sawi zui hlawh nasa zawk tur an ni leh si. A chhan pawh Mizo Kristian zingah chuan kohhran rawngbawltute chu mi dang zawng aia kan dah chungnun bik vang a ni. A bik takin politics khawvelah ngat phei chuan an upa nihna chu an dah langsar viau ṭhin a, kohhrana an rawngbawlna hrang hrangte pawh hmatheh takah an nei ṭhin a ni.

Nangmah tinangmahtu chu nangmah bawk i nih avangin nangmah kha mi dang zia la loin, nangmah angin awm tawp rawh. Siam danglam theih tawh ngai loh tur i hmel avang khan zakin kimki duh ngai suh la, siam ṭhat leh tihdanglam theih zawk i mizia leh ṭawngkam hman ṭhin erawh a ṭha lo a nih chuan tih danglam tum zawk ang che. I pumraw len bik vangin langsar bik ta lua-ah inngai lo la, mi dang aia i têt deuh zawk avangin inthlahrung ngai bawk suh. Mi rêng rêng hi kan hriat rengna zawk chu an thil tih leh ṭawngkam vang zawk hi a ni. Vankhama chu Mizo pa-ah chuan palian pawl tak chu a ni ngei mai, nimahsela, tun thlenga kan hriat rengna zawk chu a pa len lamah ni loin, hla phuah thiam a nihna zawk a ni. Hmelṭha leh pian nalhte hi chu a hlutna hmun leh pawimawh bikna hmun chu an awm ṭeuh meuh mai a, chu hmunah chuan an danglam bikna chu an lansarh phah reng bawk. Nimahsela, chu hmun chu a bika buatsaih a ni fo bawk tih hre reng ang che.

Kei hi ft 5. leh inch. 8-a sang ka ni a, inthlahrung chi tak hi ka ni. Ka inthlahrun leh zahzum avang hian inhmuh têt chem chem chang a awm fo mai. A chang chuan hmelchhe bik tlatte hian ka inhre bawk. Insit chang lah ka ngah mai a, chutiang chuan nun a hneh awl bik viau mai lehnghal a; sim a ṭhat rualin, sim a har em em mai bawk si a, thil ṭha lo tak a ni. Nimahsela, tunah chuan chutiang rilru chu paih bo ka tum ve hret hret a, paih bo theih hun a la thlen ngei pawh ka ring. Ka incheina avanga ngaihdan neitu chuan incheina ka tihdanglamin a rilru a danglam leh mai dawn a, chutiang chu rei lo te thil mai chauh a ni a; chu aia pawimawh zawk chu ka thil tih leh ṭawngkam zawk a ni.

Mi i hriat rengna kha han ngaihtuah the; danglam thei lo an hmel chu a ni ngei ang. An hmel dawt chiaha i hriat rengna kha an thil tih leh an ṭawngkam a ni leh ang. Chutiang chuan nangmah pawh an rawn hriat rengna tur che a ni. Danglam thei lo thil avangin i awm dan tidanglam suh la, mi dang aia hniamah (inferiority complex) inngaih phah suh ang che. I kianga awm chu nangmah ang bawka mi pakhat ve mai a ni tih kha hre reng la, a chunga ṭhat i chhuah chuan i chungah pawh ṭhat a chhuah ve thei tih hria la, rilru pangngai takin kâwm ang che. A pa len avanga a laka inthlahrung i nih chuan mi pangngai i pha meuh lo a ni ang a, a pa têt avanga i ṭawngkam i thlahdah a nih chuan mi chapo tak i ni tihna a ni thei bawk ang a, nun awmzia i hre lo tawp tihna a ni ang.

Nun awmze hriatna bul chu mi zawng zawng hi Pathian siam vek kan ni a, angkhat vek kan ni tih hriatna hi a ni. Hmelṭha pawh hmelchhiate vanga ṭha mai chauh an ni a, pumraw liante pawh pumraw tête vanga lian mai chauh an ni. Ramtuileilo leh piansual vanga danglam chu a awm theih teh meuh mai, chungte chu vanduai vanga thleng a ni a, chutiang chu enhniam phah nana i hmang a nih chuan i rilru chu tihdanglam vat a ngai tihna a ni ang.

Khawvelah mi chi hrang hrang leh ze chi hrang hrang neite kan cheng a, mize inang lo tak tak kan nihna hi a famkimna pawh a ni. Chuvang tak chuan, i mize pangngai tak khan nung tawp la, lemchangin nun hman tum ngai suh ang che. I mizia chu a ṭha lo a nih chuan siamṭhat tum la, mi thil ṭha tih chu entawn atan hmang ṭhin ang che. Nimahsela, entawn theih loh chi leh entawna tlo ngai lo tur erawh a awm a; mi ṭawngkam thiamte thlûk ang zela ṭawngkam hman i tum tlat a nih chuan mi nuih i tiza mai mai thung ang.

Khawvel hi mi hausate vanga nuam a ni ngawt lo a, mi retheite avanga hrehawm pawh a ni ngawt hek lo; intluk tlang taka kan awm avanga nuam mai chauh ṭhin a ni. Mi rethei pawh mi hausa bula tlângnêl taka a nuih bâwk bâwk theihna chu a kianga mi chuan amah anga a hmuh vang a ni a, ni lo se la, a nui ngam hauh lo ang. Chutiang bawkin thawmhnaw man to tak ha pawh chuan a kianga awm, berh ve tak chu a nuihsawh ngawt chuan ama khawvel chu a tizîm sawt tihna a ni.

Hei erawh ka hrilh duh che: zahawmna hi hmel aṭanga teh tur a ni lo a, hmuhsitna hi retheihna leh hmelṭhat loh bik vanga lo awm ngawt pawh a ni lo. Dik tak chuan pakhat leh pakhat hi inzah vak tur bik kan awm em em chuang hleinem. Nimahsela, kan thil tih avang zawk erawh chuan zahawmin kan awm thei a, kan thil tih avang vêk chuan hmuhsitawmin kan awm thei bawk. Chu erawh nang leh keia kuta hian a awm. Thawmhnaw chu pâwn lama min cheitu mai chauh a ni a, sum leh pai pawh hmanruaa hmang thiamtu leh hmang thiam lotu inkara awm mai chauh a ni. Hausakna hi sum leh paia teh tur a ni ngai lo a, chutiang bawkin retheihna pawh hi mahni thinlung aṭanga lo awm mai zawk a ni.

Nang leh keia hringnun hi kan kuta awm a ni e.

- Mahmuaka Chhakchhuak