Lamtual ka thlir a
A chin chhuaka sawi ngai niin ka hre loa, a inṭan dan leh a bultumtu Kelkang khawtlang inpekna lam te, a pantute insenso dan leh an hlawkpui dan sawi ngaiin ka hre lo. Amaherawhchu a nghawng awm thei thil sawi a, kan rilru lo inhmakhua erawh ṭul ka ti thlu ve ngang si. Harhna hi Mizoram hian a dawng ta nial a, Zoram pum dengchhuak khawp leh mi tam tak nun kaiharhtu pawh a ni ṭhin. Harhna apiangin ze hran hun danga hriat ngai loh thilthar a hring chhuak zel a. Tun tum harhna-ah hian Sual Sim Thu leh Lam dan chi thar a keng a tih ngam awm e.
Lengkhawm hla hmanga inpawlkhawm, rilru sawi leh bethel te hmangin Pathian pawlna neih a ni reng a, chung bakah chuan mimal ṭhahnemngaih dan leh chunglam hriattirna dawng anga insawiin vantlang hmaa intarchhuah a awm chamchi a tih theih bawk. Sual sim harhna hi chu kan ram hian a mamawh thlawt mai a, a hretu vek kan ni e. Sual kan teh dan leh sual ni-a kan pawm chin erawh hi zawng a inang lo nasa mai.
Lam dan chi thar mawlh mai hi a ni. Dik chauh chuan kan sawisel ngam chiah si loa, kan mit chu a tikham deuh chuan ka hria. Khawilai hmun biru deuh hleka nula tlangval sahawk deuhte lam dan tur nia kan ngaih ngei mai hmangin kan hmun serh leh ualau lai takah kan harhna fatute an han intheh derh derh mai a. Dawn an tithui mang e. Sawiseltu nih ngam si lo, paiṭawih thei chuang si lo; pawmpui chiah si lo, do ngam si loin; fuih duh, fuihpawrh hlau si; fiamthua han sawipui takngial pawh ngam si lo, sawifelpui theih a nih beisei bawk si hi kan tam hle-in ka ring. Chunglam hruaina nena a inzawm ngheh hle kan ring a, chutiang pawh chu ni ngei sela kan ti a, a kohhran anga harhna kan chan leh chan loh tehnaah te pawh aruk tak chuan kan hman ka ring a ni. Langsar taka Chunglam inpuanna kan hmuh nghal mai theih a ni miau bawk si a le. Miin a rilru leh thlaraua dik taka Siamtu a fakna chuan a Siamtu a chawimawi a, zahthlak a ni lo bawk.
Kan Pathian biakna hmun lamtuala lam tam zawk hi hmeichhia an ni a, hmeichhia lam zingah naupang an tam. Mipa lam chu patling leh naupang an ni ber. Heng lam zinga a tam ber hi under-graduate an ni bawk. Hei hian kan Mizo khawtlang nunah zirchian tham thil a pai rûk ka ring tlat a ni. Mizo hmeichhe ṭhenkhat zingah mipaten min awpbet tia iak iak an awm a, kei chuan hmeichhe lamte hian chu chu a dik tawk lohzia a nemnghetah ka ngai a ni. Miin zalen leh him tawka a inhriat loh chuan hlim takin a Siamtu a fak thei lo tlat.
Hmun serh thianghlima lam chhuah hi midang pawmpuina beiseina atanga chhuak a ni thei a, Chunglam tirhchhuah ni ngei se la tih erawh duhawm ber a ni fo ang. A ruka ṭhalai leh tleirawlte lam chak satliah ten remchang an lakna pawh a ni thei tho bawk, a chhan dang dang pawh a tam ang. Khawthlang ram ṭhalaite hlimhlawp bawl lam dan riruang lang thei a kan lamtuala lam an awm ta hian ṭhalaite tana hawi thawvenna hmun leh hun kan neih tlemzia a lanchhuahpui daih thei a, kohhranin Sapho tihdan a pawmzam zel theih vang (cultural indoctrination)-a rawn lam an ni thei bawk. A nih thui viau pawh ka ring bawk a.
Ka sawi duh ber chu hei hi a ni. Kum 1906-a Harhna vawi khatna atang khan pawlchhuak an awm ṭan a, chu thil lo chhuah chhan langsar ber chu Kohhran huang chhunga an leng lo kha a ni. Vawiin thleng hian Kristiana inchhal ngam ṭhiau, rinna dik ber chang inti ve bawk si, kohhran huang chhunga leng loa chhuak hi chhiar fe tham an awm. Tuna kohhran hrang hranga lam dan chi dang leh thil dangdai deuh deuh thleng mekte hi enkawl thiam loh chuan kaw thar hreuh tura ban vaia bingbilet a, mawng sawi bawih bawiha lam an ni thei tlat a ni.
Eng nge kan hmabak? Sorkarin dan hnuaia zu zawrh a phal rual chiah hian dan hnuaiah zu in chu sual a ni lo. Kohhran mitah erawh a sual zual tawlh tawlh thung niin a lang. Ṭhalaite hawiher leh mamawh chhang thei turin kohhran hian huang zauh rawh se tih leh ngawt ṭhin emaw, sorkar hian ṭhalaite hawi thawvenna hmun tur siam thar rawh se tih ringawt zawng a ni thei chuang si lo. Chutih rualin siamrem ngai a la awm rih lo tihna a ni chuang bawk hek lo. Kan tih theih chu - khuang a rik vanga Siamtu faka lam ringawt hi harhna hnathawh a ni tur a ni loa, bethel taihmak leh ṭawngṭai rin ringawt hi Siamtu aw hriatna hnar ber a ni chuang loa, au rual leh kawng zawh ringawt hi sual sim nan a tawk loa, bula mite hriatthiam loha riat nawk nawk leh si hlurh hlurh ringawt hi Chunglam khawih lantirna a ni ber loa, midangte aia thlen thuk zawk tum ringawt hi harhna tum ber a ni lo tih hi i hre tlang ang u.
Chutih laiin lam dan chi thar hian kohhran urhsunna boruak aṭanga tâl thawven tumna boruak a keng tel thei a, chu thawven chakna chu a awm takzet a nih chuan kohhran phuarkhawmna chu a khi nasa viau tawh tih a lantir thei ang. Hei pawh hi zawhna awm thei leh a ni - lengkhawm hla sak chauha lam duhna thlarau a ni em? A nih leh, Kelkang hmuna Siamtu faka lam zawr zawr thei, mahni tualchhunga kimki leh si a ni em? Chung pawh chu lo ni ta sela, a nun a danglamna thleng kha a tha lam a nih phawt chuan pawm a hahdam hle ang. Tuna kan lam dan hi kohhranin a pai zam theih chuan Chunglam inpuan dan kan tipung tihna a ni dawn a, khuang do ṭhin khan kan lalut leh tho ang bawkin Siamtu fakna kan tipung a, kan huapzo tial tial tihna a ni bawk.
Ramri siama Siamtu mizia kan siamsak chhung chuan thuk zawka kan nunpui theihna tur thil kan suih tê tihna a ni reng ang a; pawm chin leh dan zam chin kan siam loh erawh chuan kan inrelbawl danah harsatna kan nei ngei bawk ang. Kan lo kalpui tawh dan leh lamtuala kan chetvel tawh dan duhkhawp loh vanga lam dan chi thar chhuak nge a nih a, lam dan tipung tur zawk? Duhkhawp loh vang ni ta sela, kohhran huang chhunga beramho ril hi a lo ṭam hle tawh tihna a ni ang a, lam dan chi thar chhuak ni ta sela (a ni der tawh a) kohhran dan bu lam hian a keuh thlu leh mai duh lo maw? Hetia lam nghawlh nghawlh leh mit la fe fe-a lam kan phalsak a nih chuan kan Mizo hnam lam dik tak chi hrang hrang kan neihte hi Biakbuk chhungah rawn lut ve ta sela kan pawm zel thei dawn em? Hnam dangte rimawi hmanrua lalut thei, hnam dangte lam dan lalut thei hian seki leh darkhuangte kan lalut leh hnuhnawh dawn nge kan hnam zai hmaruate hi kan hnawlin kan hluihlawn zel ang a, hnamdangte thil kan pawm zel dawn? Chunglam hnathawh hi kei tehlul hian ka hrefiah pha hauh lo, ka pha lo, mahse kan ngaihtuahna ang tawkin Chunglam a rawn inpuang thin nge Chunglam hi kan ngaihtuahna phak ang tawkin kan chettir zawk tih hi ka zawhna a ni bawk?
Kohhran hi hnam keng nungtu pawimawh tak a ni a, khawtlanga sual thil dona atan hian a thawh hlawk ber tawh thin a, a thawk zel bawk dawn a. Kan hla sak hian kan nitin hnathawhah nghawng nei sela, kan hla thluk nem leh su dam dap hian midangte nun hriatthiamna leh hmangaihna tisawt sela, kan khuang vuak rang hian kan ram hruaitute hmasawnna tur file kalchak tir thei sela, kan economy dinhmun chhe lutuk sawi danglam ngam turin politician te ram hmangaihna leh pialral chu lei chungah hian thleng sela tih hi duhthusam a ni.