FAINA HI TU TA NGE? (Faina Hapta Pual)
India ramah hian faina chungchang kan sawi hian kan ta ve tur ni loa hriatna hi kan nei fo em? Faina hi tute ta nge nia kan hriat ṭhin le? Faina kan sawi hian khawthlang ram leh ram changkan hmasa ho ta tur te, Asia ramah chuan ram hmasawn leh hausa heng Japan leh Singapore ta tur bik deuh bik ni hian kan ngai ṭhin em? Faina hi India ta niin kan ngai thei ve meuh em? Faina leh India hi kal dun theiah kan ngai ṭhin em le? Faina hi ram dang (foreign) thilah kan la ngai ṭhin em? Ngun takin han ngaihtuah ve chhin teh u.
India hi ram fai lo tak kan ni a, faina lamah tha pawh kan thawh nasa tawk lo thin fo. Pu Gandhi-a, India hnam pa khan faina pawimawhzia hi a hre chiang em em a, faina hi zalenna aiin a pawimawh zawk a ni a ti hialin a sawi a ni. Chumi awmzia chu India hi ram fai lo tak kan ni tih chiang takin a tarlang. Pu Gandhi kha zalenna sualtu kan tih rual hian India ram tana balhna bawih aṭanga kan chhuah theihna tura bei nasa ber (cleanliness fighter) leh thawktu ropui tak a ni tih hi kan hriat reng a ṭha awm e. Kumpinu-in min awpbehna ai khan balhnain min bawhbehna kha hrehawm a ti zawk a ni. Chuvangin, zalenna a sual rual khan India ram chu fai lohna aṭanga hruai chhuah kha a tum pawimawh tak a ni kan ti thei awm e.
Fai hi India lo riaua hriatna kan nei ṭhin
India hian khawthlang thil tam tak hi kan duh lo va, an nun dan tam tak, an sakhua, an ei leh in tam takte hi kan duh lo. Hmasawnna tam tak pawh hi khawthlang ho thil tiin kan do ṭhin bawk. Chung zingah chuan faina pawh hi khawthlang lam ta, ram dang (foreign) thil niin kan hria emaw ni tih tur a ni tlat. Faina hi India ta tur, India neih ve theih turah kan ngai lo va, kan chanpual, kan dikna chanvo (right) niin kan hre lo ni berin a lang. Chuvangin, faina chu khawthlang ho laka intukluhnaah kan la ngai emaw tih tur a ni a, fai chu a India nun dan ni lovin kan hria emaw tih tur a ni. Chuvangin, faina chu India thil lo riau (Un-Indian practice) ni mai hian kan hria a. Fai loh hi kan nunphung tur, kan chanvo, India hnam hrang hrang min ti India tu ni berin kan ngai a ni mai hian a lang ṭhin. Enge in ngaih ve dan le?
Faina leh India hi kal dun theiah kan ngai lo
Hun rei tak aṭang tawha fai lo ṭhin kan nih avang hian faina leh India hi kal kawp thei turah kan ngai meuh emaw tih tur a ni a, fai tur hian kan inbeisei bawk hek lo. Kan rilruah hian faina lohna kan dah lian lutuk a, chu rilru chu kan paih mai thei lo a ni ber mai. Chumi awmzia chu India chu fai lo tur, India nih chuan faina kha thil pawimawh lo anga ngaihna thuk tak kan nei a ni. India leh faina hi thil inmil (compatible) ang pawhin kan ngai thei lo a ni ber awm e. Mak deuh chu, India ramah hian balhna hian retheih leh hausa pawh min thliar chuang lo emaw tih tur a ni a, kan fai lo em em hlawm mai a ni. Hun rei tak kan lo fai tawh loh avangin fai lohna chu kan nunphung nghet tak a ni a. Kan ran vulhte chu nen luiah kan inbual a, kan ran vulhte chu kan chenpui mai a. Kan nungphung pangngaiah kan nei ta ngawt a ni. Fai loh hi kan ta bil liau liau niin a lang tawh a ni ber e.
Kumpinu thilpek dawn kim loh
Kumpinu khan min awp chhung khan thil ṭha leh changkan tak takte min zirtir/ kan chhawm tel ve a. Entirnan, cricket hi India ramin Kumpinu aṭanga thilpek kan dawn ropui ber kan ti thei awm e. Sap ṭawngte pawh khawvelah a pawha thiam leh hmang nasa tak ber kan ni a, mahse, vanduaithlak takin an faina erawh kan chhawm ve ta lo va. Kumpinuin min awpna kawnga thilpek kan dawn atan awhawm ber leh ṭangkai ber tur chu faina hi a ni mai awm e. Mahse, he thilpek hi kan dawng ve miau lo va. Tun hnuah hian kan ramin hma kan sawn nasa em em a, London-ah pawh a ram neitu English aiin Indian thlahten in leh lo an ngah tawh zawk ti hialin sawi mah se, London khawpuia bâl ber leh a ṭawp fal ber chu Indian tho hi kan ni ngei ang. He kan thilpek dawn kim loh hi a pawi ta em em mai a, vawiin ni kan nun thleng hian nghawng a la nei ta a ni.
Bal hi phalsak kan ni (license to dirt)
India mi kan nih chuan fai loh kha phalsak kan ni-ah ngaiin balhna kha kan ta ni mai hian kan ngai a. Khawlaia kan chhuah pawhin chil chhak, kawng sira zun leh ek mai leh kawng sira bawlhhlawh paih maite kha phalsakin kan awm ta ni mai hian kan khawsa ta ṭhin a ni. Hei chu India a ni a, tiin balh kha kan nunphung a ni tawp mai. Singapore, US, Japan-ahte India mi an zinin an fai em em a, an ram tih dana fai ve kha thil harsaah an ngai lo, mahse, India ramah an lo let a, faina kha an dah bo leh mai ṭhin. Faina leh thianghlimna hi India ram chhunga hman ve tur thil niin kan ngai lo a ni ber a niang e. Chuvangin, Hindu an ni emaw, Muslim an ni emaw, Kristian an ni emaw, eng sakhua pawh vuan ila, fai lohna hi India rama kan nunphung, ka ta turah kan ngai vek a. Hnam hrang leh chi hrang min ti-Indian-tu, angkhata min siamtu chu fai lohna hi a ni a. Fai lohna chu India mi nihna (identity) pakhat a ni ta ringawt a ni. Hnam hrang leh sakhaw hrang bia min phuar khawm theitu ber chu balhna, thianghlim lohna hi a ni ta ber in a lang.
Hmasawnna leh faina kal kawp theih lohna ram - India
Ram changkang apiang an fai tih hi thu dik awm sa, kan pawm tlan vek a ni. Mahse, India ramah hian faina leh changkanna hi a kal kawp thei meuh lo. Tunah hian ram ṭhang duang leh hmabak eng ber (emerging developing country) kan ni a, kan economy pawh a lian zinga 4-na kan ni. Amaherawhchu, kan faina erawhin hma a sawn chak thei chuang lo va, kan changkanna leh hmasawnna hi kan fai phah miah lo tih theih a ni. In leh motor ṭha tak tak kan nei a, kan thawmhnawte a mawi a, kan electronic gadget a changkang telh telh a, hetianga hma kan sawn lai hian kan faina erawhin hma a sawn chak thei ve lo. Hei hi a chhan chu hmasawnna leh faina hi ka zawm (link) thiam ve loh vang a ni. Engtikah tak India-ah hian hmasawnna leh faina hi a inzawm ve thei tak ang aw. Mi ram zawng zawng chu an hmasawnna leh faina a kal kawp a, India bikah chuan a kal kawp ve thiam lo chu a nih ber hi.
Mi tin ta tur faina (Cleanliness for all):
Faina kan sawi hian tu ta tur bik mah a ni lo va, mi zawng zawng ta tur a ni tih kan hriat nawn leh a pawimawh. Khawvel mi zawng zawng hi kan intluk vek a, zalen vek kan ni kan ti ṭhin a. Mi a pianna emaw, a hnam emaw vun rawng emaw avangin kan thliar hrang tur a ni lo kan ti ṭhin ang chiah hian, India mi kan ni emaw, vun rawng danglam bik kan ni emaw, Hindu kan ni emaw, Muslim emaw, Kristian kan ni emaw, kan vai hian faina hi kan ta a ni ve a, kan tih tur, kan tih theih ve vek a ni. Dikna chanvo mi tinin kan nei ang hian faina pawh hi kan ta vek, kan chanpual a ni thei vek tih kan hriat nawn leh a ngai a ni.
Hawh u, fai tur hian kan puan ven i sawi chhing ila, fai lohna hnehin fai leh hrisel turin hma lam i pan zel ang u. Kum 75 chuang Kumpinuin min awpna aṭanga kan zalen hnu hian, balhnain min salbehna laka ata hi kan chhuak fihlim hlei thei loh chu a nih ber hi maw. India ram pawh retheihna ata, mâwlna leh âtna laka ata chhuakin hma lam kan pan zel karah hian, faina lamah hma lam pan turin ke i pen zel ang u. Kan rilrua fai lohna kan ta ni tlata kan hriatte pawh kan paih bo a, faina hi India mite hian kan ta ve tho, kan chanvo ve tho, kan ban phak maia awm, hnam tin leh sakhua, retheih leh hausate’n kan ta vek a ni tih kan hriat a, fai tura ke kan pen a ṭul tak zet zet a ni.
- Dr. C. Lalengkima