ASSAM LEH MIZORAM RI BUAI
Ramri buai kan ti ngawt nain, ramri hi chu a buai lo va, neitu nih inchuhna hi a buai anga kan hriat tlatna hi a ni zawk mah a ni. Tunah ngei pawh thisen hial a chhuahna chhan pawh hi ramri chiah hi a ni a. India leh Provisional Gov’t of Mizoram (MNF underground) inbiak lai pawh khan he kan buaina ramri te, dan lova Chakma District Council (Autonomous) te leh “Governor Special Power” chungchangte pawh nasa taka sawi leh in hriatna a ni reng a ni.
MNF LEH INDIA INBIAKNA
India leh MNF ten remna zawnga an inbiak lai khan point lian tam takte zingah -
Ramri chungchang : Lei hnuai hausakna leh Governor Special Power te hian sawi/khel a hlawh hle a. Pu Laldenga khan, 'Hengah hian kan in hnial nasa hle a, ramri thuah chuan, “State pahnihte inrem a ngai tihah hian, Central lamte an tanga (an ṭan chhan ber a ni). Lei hnuai hausakna thuah pawh Naga ho nena inremna angin an kutah kan dah a. Mahse, Central tel lova an tih theih loh avangin Central kutah a awm leh a, Governor-in Mizoramah Special Power tih hi mipuite thlan control turin Governor chu indah ang a, mipuite thlan democracy-ah thu in neihtir dawn tihna em ni?' tia kan innawr fe hnuah PM Rajiv Gandhi khan remna kan sign dawn zan dar 8:00 PM khan kan inhnialna, Governor Special Power chungchang chu a paih thei ta a.
Ramri chungchangah keini chuan kum 1875 kan tan chhana sawifel a har hle a, engpawh nise, he point vanga inrem theih loh ai chuan kan ṭhenawm state-te nen ramri hi kan sawifel hma chuan Mizoram UT Sorkarin kum 12 zet an lo hman rih chu ni ve rih phawt se kan ti a. Ramri hi kan tilianin kan tizim chung lo va, ramri chinfel hma chu ni ve rih phawt mai se kan ti a ni, MNF founder Pu Laldenga khan a ti a ni.
Hetiang a nih avang hian UT boundary ni lo ram ri dik tak laih lan tur chu a awm ngei a ni phawt ang. Notification of Assam or Annexure–I i lo en thuak thuak teh ang.
ANNEXURE–I
Gov’t of Assam
The Governor in Council Apptt. & Pol. Deptt.
Political Branch No POL 152/ 7312. A.P
From : W.A. Crossgrave, Esq, I.C.S Offg. Chief Secretary to the Gov’t of Assam.
To,
The Foreign Secretary to the Gov’t of India, Simla
Shillong the 4th June 1930
Subject : Inner Line for the Lushai Hill District
Ka pu,
He province-a awm, Lushai Hills District tana Innder Line-an neihna tur rawtna Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 (V of 1873) chu India Sorkar hrilh tura tih ka ni a.
Inner Line- he Cachar ram zawm zel tan Foreign Deptt. Notificatio No 2299 P. Dt. 20th August 1875, chu mi hnua Assam Administration Notification No 10 J. Dt. 3rd July 1878 a an siamthat leh chu, an remtihpuina Foreign Deptt. Letter No 126 P, Dt. 19th June, 1878 chuan a pawmpui a.
Heng thupekte avang hian British Inner Line hi Cachar DC hnen atanga phalna la hmasa lo chuan kal pelh/ tlang phal a ni lo. Hetih lai hian, Lushai Hills-hi chu British ram awp a la ni lo va. Ram la dai pawh loh (Terroincognita) mihring lu la ṭhin mi kawlhsen hote chenna a ni a. Cachar rama thingpui huan an rawn beih vak avanga hming chhiatna avang chuan 1871-1872-a Lushai Hills Military Expedition pawh kha neih a ṭul ta reng a. Lushai Hills ram bul Cachar ram chu thingpui huan atan man chawi/ hawhtir (Land leasedout) a ni a. Thingpui huan siam tum te, sumdawng te, sa pela ramvak ho te, he ramri pelh tumte reng reng chu ram humhalh thu-ah buaina a awm chawp thei a, chuvangin venhim a lo ṭul ta a ni.
Lushai-ho ten heng lai ram an run dan chan chinte leh a hnua an rawn run zeuh zeuh, 1844-1884 inkara mi chu, Sir Alexander Mackenzie-a lehkha ziak “North East Forntier of Bengal “ Bung 16 naah chhiar theih in a awm.
Hun lokal zelah Lushai Hills chu British ram awp, British Officer meuhvin an thut chilh hnu chuan, Lushai/ Mizo te chu an changkang chak hle a. North East Frontier-a mite aipawhin an changkang chak zawk a, chuang chuan Cachar Inner Line-a awm pawh a pawimawhna a tlahniam ta a ni.
Kum 1895-a Assam Chief Commissioner Sir William Ward chuan a lehkha no 339 P Dt 22nd July, 1895-ah North Lushai Hills-a Political Officer hnenah Inner Line Regulation hi hman tawh loh ni se, a chhan chu Cachar leh Syhlet District atangtea Lushai Hills-a lut leh chhuak duh te hi a nghawng buai a.
Chuvang chuan, Lushai te chu an ram pela phaiah emaw, Manipur-ah emaw an kal duh chuan phalna la se, tih British sorkar chuan thupek a lo chhuah tawh a. Heng thupekte hi englai khan nge India Sorkar chu hriattir a nih a chiang lo. Tun thleng hian Cachar Inner Line hlui chu dan hmang chuan paih a la ni chuang lo a ni. Kum tam tak chu Lushai Hills chu Assam-a ralmuang ber a ni a.
Chutih rual chuan, Lushai te chu ramdangmi foreigners, kan duh loh pui puite Lushai Hills-ah an pem luh loh nan dan anga venhim an ngai zawk a ni. Heng foreigner kan tihte hi Bengali sumdawngho leh Nepali bawng vulh hote hi an ni a. Bengali ho phei hi chu an tam lutuk a, a him lo, etc. tiin Annexure I-ah tarlan a ni. Tin, Lushai Hills District-a an luh loh nan dan (block) tlat tur a ni tiin an rel a ni.
The Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 hi chu Lushai Hills District huamtir a ni lo va. Kum 20 chhunga Lushai Hills Superintendent hrang hrang lo awm tawhte chuan foreigner Lushai ni lo tawh phawt chu Lushai Hills-a luh a khap tlat a ni. Chipchiar taka tarlan hi space a tam lo va. Tichuan, rawtna 3-ah hian, BEFR (V of 1873) to the Lushai Hills District, Cachar Dist Inner Line ṭhiah leh Lushai Hills District Hmar lam ramri hi Inner Line a rawtna te, heng rawtna leh hriattirna 3-te kan ziak pawh thil tel a ni.
I rintlak, I thuawih rinawm ber
SD/- Offg. Chief Secretary
Gov’t of Assam
RAMRI HUAM CHU
Assam Gazette Foreign Deptt. 20th August 1875 No 2299 P BEFR 1873: He Regulation hi heng lai Dist-a remna leh muanna leh rorelna dik a awm theih nan Eastern Frontier-depa awmte RAMRI : tarlan ang hian “Governor General in Council” chuan hriattirna a chhuah a, Cachar Dist chhimlam Inner Line chu hetiang hian fiah takin a sawi a ni.
He Inner Line 1871-1872, Vailen (Lushai Expedition) aṭanga rin ṭanin, chu chu Chatter Choora tlang chhip aṭanga hmar lam mel tlemte a ni. Chuta ṭang chuan Jhalna Cherra outpost-an rin tlang a. Police in Chatter Choora leh Jhalna Cherra inpawh tura an khawn laih a zui a. Chuta ṭang chuan Tlawng lui a zui a, chhim lam hawiin, Jhalna Cherra chhim lam kal zelin, Jhalna Cherra kaltlangin chhak lam tlang chhipah kalin tlangdung zuiin hmar lam panin Baroon Cherra a thleng a. Hmarchhak kil aṭangin tlangdung zui zelin “Rengti Pahar” tlang chhip a thleng a.
Rengti Pahar hmar lam hawiin he tlangdung hi hmun 2-ah a ṭhen a, a phel lehlam chuan “Cleve House” a thleng a, a phel lehlam chuan Bara Jalinga ram a thleng. Chu ram inṭhenna aṭang chuan tlangdungah chuan kal zelin “Rengti Pahar” tlang lamah, Jhalinga hmar thlengin a kal a. Heta ṭang hian ngil takin hmar lam panin “Dowerband Military outpost-a thleng a. Chuta ṭang chuan hmar lamah mel hnih vel a chho va, Ruknmi lui thleng chu chhak zawngin a kal leh a, bara Jalinga kil a thleng a.
Hemi thleng hian “Inner Line” hian Dist Survey ramri chu a pawh a ni. Rukni lui aṭang hian chhim chhak panin Monierkhal ramri thlang lamah a su a, chuta ṭang chuan chhim lam ramri ah kal zelin Sonai lui a thleng a, chu chu Monierkhal outpost epa awm a ni. Heta ṭang hian Ehoobun Hills kaltlangin Minadur outpost a pawh a, chu chu Barak (Tuiruang) lui kama awm a ni. Hei hi outpost pahnihte inkalpawh theiha siam a ni.
A chunga section kan sawi tak angin “Governor General-in Council” chuan British khua leh tui reng reng, Inner Line piah lamah Cachar DC phalna lo chuan kal khap tlat a ni. (C.U. AICHISON Secy to the Gov’t of India)
Heng ramri chin hmun leh lui, tlang sawilan aṭang hian tunlai ramri inchuha Assam police leh civil-te innawr buaina lai hi Mizoram chhung ngei a ni tih a chiang ta a ni.
KAN RAM HI PATHIAN PEK KAN NI : Ngaihdan a tam, pawm dan a tam tih angin keini Mizote hi khawchhak Chhinlung aṭanga chhuak, tuna kan ram ngei hi British sorkar hian min rawn chuh buai a, kan indo ta reng a. Tuna India sorkar hi a la awm lo va, keini Mizote hi chu mahnia ro inrel independent kan ni tih hi a chiang hle. Mizo lalte leh British ho hi vawi tam an inkap a ni.
British ho thingpui huan siamte hian min rawn nawr ta zel a, 1850 khan ramri chungchang sawiin chumi hnu-ah inkahma awm chho zelin, 1860-ah te indo chho zelin, tuna kan ramri 1875-hi kan thleng chho ta a ni. He ramri 1875-a ramri an sawiah hian boundary piller 46 lai phun a ni a, vawiin thleng hian a ṭhen chu hmuh tur a la awm a ni. Tichuan, sorkar leh sorkar (Mizo leh British) inkap lehin, Dt 6/9/1895 khan British ho khan Simla aṭangin min awp behna Scheduled Area-te hi an rawn pung ta a. Barhluih Constitution-ah British hoten Mizote min hnuk lut lui ta a ni.
Hetih lai hian British sorkar leh kan pi leh pute sorkar kha inkap rengin, Merry Winchester (Zoluti) pawh kan Mizo pasalṭhate khan an man, chumi hnu 1871 khan kan pi leh puten British ho chu 'Remna Sa-ui tanin' an inrem ta rih kha a ni. He ‘Remna Sa-ui tan’ vang hian Mizo lal Pu Suakpuilala chu certificate an hlan hial a, hetiangin, “SOOKPILAL LOOSHAI CHIEFTAIN” The Gift of the British Government 20th September 1871” tiin. He tah hian India aiawh emaw, Assam vaiho aiawh emaw tute mah an tel ve reng reng lo. Chuvangin, kum bithliah hrang hrangahte eng eng emaw siam lehin, 1877 khan 'India Forest Act' an siam khan Mizoramah he dan hi hman theih a ni lo. Forign country kan ni a, he dan hi a 'applicable' lo a ni.
Kan ramri buaina hian 1875 anga kan kal theite a nih loh vaih chuan tuna kan inkahna hi 'Aitechhin' ang deuh chauh a la ni ang tih a hlauhawm hle a ni.
- ZD Lalvunga, Journalist Aizawl