FELFAI
Grammar lam
Thiam lo viau mah i la, grammar lam hi sawi ve hrim hrim teh ang. Mizo ṭawng kan chai reng rengin, ziah zawm leh zawm loh chungchang chiah lo buaipui ṭhin an awm. Tuna kan thupui ‘felfai’ pawh hi ‘fel fai’ nge ‘felfai’ tia lo buai nghal ta daih an awm a rinawm.
‘Felfai’ kan tih hian thumal pahnih kan belhbawm a, chu chu Sap chuan ‘compound’ an ti. A pahniha kan belhbawm hian verb-ah kan hmang deuh ber a, verb-a kan hman chuan ‘compound verb’ tihna a ni. Ziah zawm loh lo ni ta pawh ni se a lêm chuang lo, verb a la ni reng a, ‘compound verb’ a la ni reng tho; ‘compound’ tih hian ziah zawm leh zawm loh a hril lo. “Ziah zawma verb thumal, ziah zawm loha verb phrase” nia ngai ta mai kan awm thei. Ziah zawm leh zawm loha a awmze thuhmun, ṭawngkama a awmna thuhmun reng a nih chuan ziah zawma verb, ziah zawm loha verb phrase tih vel a awm thei lo, a nihna a ngai reng. ‘Felfai’ leh ‘fel fai’ chu eng ṭawngkamah pawh hmang i la, a kawh a thuhmun reng a, a awmna hmun pawh a inang chiah chiah zel. Kan ziah zawm leh zawm lohin grammar lama a hming a hril lo tihna a nih chu.
‘Fel’ emaw, ‘felfai’ emaw, a eng zawk zawka pawh hi adverb a ni thei. Hetiang hian: sawi fel; ching fel; thliar fel; chhiar fel; rem fel; vawng fel, adt. ‘Fel’ aiah hian, a hmang duh tan chuan ‘felfai’ a dah theih vek. Hmang ṭhang tan chuan a lang dik thluam thei zel. Heta ‘fel’ hi ‘ṭha taka ti zo’ tihna a ni deuh ber. ‘Fel’ tih ngau ngau hi chu a thumal ṭobulah chuan adjective a ni daih ang.
‘Felfai’ an hmang ngai lo
Tun hma, hmanlai te ti ta zawk i la, keini ang duangina kan ban phak thuziakah chuan ‘felfai’ tih hi an hmang ngai lo; kan hmuh ve phak lohah hmang awm tak ang maw! K. Saibela khan a hmang teuh khawp mai. Kum 1979-a a lehkhabu chhuah 'Zirtirtute Lehkhabu' tihah, “Sum lût leh chhuak reng reng chu head chuan fai fel tak leh chipchiar takin a khawih fel thiam tur a ni,” a ti a; ‘felfai’ tih a ni lo chiah chiah. He ṭawngkam hi mi dangin an hmanpui meuh lo niin a lang a; amah pawh hian a hman zui hmel loh viau bawk. Ṭawng dik leh dik lo tehna hmanraw pawimawh tak pakhat chu, ṭawng neitute’n engtin nge an lo hman ṭhin tih a ni a, an hman ṭhin a nih miau loh chuan ṭawng dik lo chan a chang hmasa tê tê lo thei lo.
Felfai hi tu han phuah chhuah nge ni ang aw? Hriat a har tawh ang. Thumal te, ṭawngkamte hi a chhertu tak a hriat theih tak tak ngai meuh loh. A uar chhuaktu deuh te, a hmang lar hmasatu veng leh khuate chu engtin tin emaw hriat theih dan a awm mahna; chu pawh har tak a ni ang. A! Eng pawh ni se, ‘felfai’ tih aiah ‘fel’ tih a awm sa a, hman zawk ngei tur pawh a ni; Mizo ṭawngah chuan ‘fel’ a ni sa rêng.
‘Fel’ an ti mai ṭhin
Tunlai miina ‘felfai’ an hmanna ber chu hetiangah hian a ni: in hmun lo ram fel fai; LSC felfai; kan zo felfai ta; hun rei lo te chhunga tih felfai vek tur; an zawhna chu a felfai hle mai tih ang chi hi a ni ber. Hengah hian ‘fel’ tih chauh hi hman ṭhin dan zawk chu a ni. “I sawi duh chu kimchang tak si, tawi fel deuhin sawi tum rawh,” tihte hi ṭawng dik pangngai a ni.
“In LSC chu a fel em?” kan tih chuan, thil dik lo a awm em, chhiah in pe tla em, ṭhenawm ram nen a innêk buai em, tihte hi kan inzawt nghal vek a, ‘fai’ tih sawi tel a ṭul lo. “Engkim a fel vek, eng mah fel lo a awm lo,” an tih chuan buaina awm thei thil pakhat mah a awm lo tihna a ni. 'Document ka va ti fel ang e, licence tih fel a ngai,' te kan ti ṭhin. Hetianga ‘fel’ kan hmannaah hian news puangtute hian ‘felfai’ hman an ching hle. Anni lam hi a ching chhuaktute ni daih tak maw!
Mi ṭhenkhat ‘felfai’ hmanna hi chu ‘fel’ ni chiah lo deuh, ‘fai’ hmanna tur a ni ve thei bawk. Mi ṭawngkam zawng zawng hriat sen rual a ni lo a, ‘fai’ tihna atan an lo hmang ve khiah thei. A hmangtute hman dan tlanglawn han en hi chuan ‘fai’ lam kâwk lo, ‘fel’ sawina chauh zel chu a ni.
Pu Chuaua ṭawngkam
May 27, 2024, Vanglaini-ah khan Ch. Sanglura’n Pu Chuaua sawi tum nia a ngaih a rawn ziak a, "Mizo ṭawngah hian, pi leh pute aṭanga negative chauha kan hman ṭhin ṭawngkauchheh a awm nual a; chu’ng chu a thlir daih niin a lang," a ti a. ‘Felfai lo’ tih a ni ṭhin a; ‘felfai’ tih a ni lo, hei hi Pu Chuaua sawi tum chu a ni, a tihna a ni. Thil ni thei tak chu a ni nâ a, Pu Chuaua sawi tum chu a ni si lo. Pu Chuaua ṭawngkam hi a ngai ngaiin dah i la: "Rempuia Lutmang hian ‘felfai’ tih a rawn hmang teh khiah a; kei chuan ka hmang ve ngai lo thung! MLC-ah pawh khan ‘felfai’ chungchang hi sawi lan zeuh tawh a ni a, ‘fel’ tih hi tawk tih a ni tain ka hria; ziak erawh chuan dah a ni lo. Tunlai hian ‘hrilhhria’ leh felfai’ tih hi an hmang uar hle!"
Chhiar uluk lem lo tan pawh ‘felfai lo’ tih lam sawi a tum lo tih a hriat theih mai a. ‘Fel lo’ tih chu tun hma, hriat phak loh ata an lo hmang ṭhin ngei mai a; ‘felfai lo’ tih erawh hi chu felfai-ina a ken tel ni zawk awm tak a ni.
‘Ka’ han hmang ve leh chawt mai teh ang. Pu Chuaua’n ‘felfai’ a hman loh avanga hmang ve ta lo narân mai chu ka ni bik chiah lo. A hman duh loh vang khan kan han chîk a, hman tlak a lo ni teh chiam lo tih kan hmu chhuak ta zawk a ni ber ang chu.
‘Chuan engtin?
A source chiang leh fel takin ka sawi thei lo, a lehkhabu han keu mai phakah ka dah loh vang a ni. Chuti chung chuan 'Chawrpial Run' lehkhabu a chipnaa C. Chhuanvawra chuan a ziaktu sawi chhanin, "Felfai tih a hmang bawk a; hei hi kohhran lamte hial pawhin hmang mah se, ziak mite hi chuan an la hmang lo viau a," a ti a; dik a ti bik lo hle tih kan hre thei. Chhawrpial Run tih hi lehkhabu hming a ni a, Pu Chhuanvawra lehkhabu hming chu a ni lo.
Ziak mi han tih hian ziak thei apui kan tam avangin ziak mi tih mai theih chu kan ni vek hlawm. Chutiang mi hrang hrang zingah chuan ṭawng thiam leh ṭawng hmang uluk, an Mizo ṭawng hman rin tlâk bik an awm. Chutiang mi chuan 'felfai' an hmang duh lo deuh a nih hmel. Mi dang, ṭawngkam varak tui thiam an tih ang chi, ziak duah hluah ṭhin, ziak ngaihnawm thei em em, ṭawng dik leh dik lo eng mah hre leh chuang miah lo, chutiang lam ngaihven nachang hre hauh lo an awm; chungho chuan 'felfai' chu an hmang mahna.
Sawi tawh ang khan, ‘felfai’ hmangtute ṭawngkam hi han chîk i la, ‘thil fai’ sawina emaw, ‘hmun fai’ sawina emaw a ni duh lo hle. Sawisel a hlawh tâkah chuan a hmangtu ṭhenkhat hian thiam chan tumin ‘fai’ kâwk thei zawngin an sawi fiah mai mai chauh a ni. Hetia han sawi takah chuan ‘fai’ lam kâwk tel thei ngei tura hmang lui duh ta hialte pawh an awm phah mahna. Mahni hman ṭhan tawh hi chu thlah a harsa a, kan khawngaih viau zel a ni awm e.
‘Buarchuar’ pawh hi ‘buaichuar’ ti tlat an awm, ‘chiauhiar’ pawh ‘chiarhiar’ ti an awm. ‘Inhlei’ phei chu kan pute rualah hmang an awm a, Pu Buanga dictionary-ah pawh a chuang. Hetiang ṭawng dik meuh lo han sawi hian, a dik lo zawk hi an hman ngai bik loh chuan, "I va sawi ṭha ve, i sawi dik mang e," an lo ti liam liam a. Amaherawhchu, anmahni hman ngei emaw, an nu leh pa, an pi leh pute hman dan emaw a nih vaih chuan, "Ṭawng hi thil nung ang a ni a, a ṭhang danglam ve reng a, hetiangah hian a dik zawk emaw, a dik lo zawk emaw a awm lo, i thu i duh deuh mah mah a ni lo maw?" tih kan hlawh leh thung.
A dik lo zawk na nâ nâ hi chu han sawi mawi viau mah i la, a uih deuh lai a awm tho tho chu a nia lawm.
- Rempuia R. Lutmang