Written by
C.V.Lalmalsawmi

GRADUATE ṬHEUH ṬHEUH

Tun hnaiah Union Public Service Commission buatsaih Civil Service (IAS) Exam result tihchhuah a ni a, Dabi, kum 22 New Delhi nula chu a pumpuiah pakhatna a ni. He thu hi kan hriat rualin tu rilruah pawh zawhna lo awm nghal chu “Engtinnge kum 22 mi lek, graduate hlim ve maiin a vawikhat peknaah IAS topper a nih theih?” tih hi a ni awm e. A chhanna kan rilrua lo lang leh thei pakhat chu “Lady Shri Ram College (for Women) chhuak a ni miau a!” LSR hi Delhi University hnuaia college ṭha ber pawl, an cut off mark pawh subject ṭhenkhatah chuan cent percent (100%) deuhthaw ni ṭhin, mi tam takin luh an chakna - mi tlemte chauh an luh theihna a ni. Hei hian engemaw chen chu a sawi fiah awm e!

Mahse ka’n ti teh ang, UPSC exam hi graduate tawh phawt tan chuan pek theih a ni a. Khawi college/ institution aṭanga zir chhuak nge kan nih hi min thliar lem lo. Eligibility khairual taka siam a ni a, a inbuatsaih leh a tum tak takten an pe a. Exam hautak leh khirh tak a nih avangin chuti maia tlin theih a ni lo. Tina Dabi case pawh hi thil thleng naran lo a ni. Chutih rualin advantage tam tak a nei - Delhi mi leh sa a nihna te, LSR chhuak, a nu leh pa engineer an nihna leh adt hi ngaihtuah tel loh theih loh chu a ni. A nih leh graduate ṭheuh ṭheuh zingah college ṭha chhuak leh college chhe chhuakte dinhmun hi a inthlau viau tihna em ni ang le? Hmanlai deuh ata tawh BA naran an lo ti mathlawn lovin BA naran leh naran lo hi an lo awm tak tak em ni? Hei hi zawhna pawimawh tak a ni.

Mizo graduate-ten kan rilru puthmang kan thlak a ngai. BA zir hi thil naran a ni hauh lo. Medical, engineering leh law lam kawng zawh lo ten arts stream a kal hi kan intihhmuh a. MBBS, BE, BBA leh LLB te ai chuan BA zir chu awlsam leh hahdam viau tura ngaihna, tawngpaw zuam rilrukna kan neih hi kan bansan a ngai. Zep thu a cheng lo, tuna BA zir tam zawk hi chuan kan zirlai hi kan la thutak em em tlat lo a ni. Sikul kal lai angin fail tawp te a lo awm tawh lova. College kan kal chhan pawh hi a tam zawk chuan rual pawl nan leh a hminga graduate nih ve hrim hrim nan kan ti ni berin a lang. Ṭhiante nen ‘enjoy’ pahin kan in fanghma chhawl-
ṭhuai vel mai mai a ni.

Tlang takin ka sawi duh, Education system ṭha-ah reng reng ‘a hminga graduate’a awm lo. Graduate chin tawh chu India khua leh tui rintlak, lehkhathiam leh mahni inring tawk, mahni hrawk chawm thei tawh tura ngaih kan ni. Chuvang alawm ram enkawl hna thawktu sang bureaucrat lai ni tur pawhin graduate chin an lak nachhan.

A dawt lehah chuan Mizo-ten zirna kan kalpui dan hi a bilha tho lo, felhlel tam tak a awm. A pawl hniam lam chu sawi loha lum a ni. Mahse engtin tin emaw inhai kuaa college rawn rap thei tawh te hi chuan kan sikul luhna ṭhat tawk loh chhuanlama thatchhiat nana hmang emaw mahni indah hniam mai lovin nasa takin college chinah hian kan insiam ṭha thei tih kan hriat a ngai. By-heart system hnawla hriatthiam tum tak takna nen, kan subject duh tak kan thlan tawh chu zawr hnep khawpa khalin 'Bachelor of Arts' tak tak ni tura kan rilru kan siam a ngai.

Inelna sang zelah ram changkang leh hmun chang-kang zawkte tihdan kan entawn zel a nih phei chuan kan undergraduate institution te hi mi zawng zawng tan chan a la harsa telh telh ang. A thiam, a thei, a tlin, a peihte tan a la ni telh telh ang. Chuvangin, tuna remchanna kan neih lai hian MZU hnuaiah a ni emaw NEHU emaw DU hnuaiah pawh ni se lungthlu taka kan in admit tawh a chin chu
ṭhahnemngai leh awmze nei zawka zir tura kan inpuahchah a hun tak meuh a ni.

Higher Studies (MA leh a chunglam) chhunzawm zel tum lo tan phei chuan BA zir hun chhung hi a ṭangkai thei ang bera hman tur a ni.

A tawp berah chuan in tehkhin hi thil ṭha a nih rual-in tawk chin neih a ṭha.

India ram University-te hi kalphung khata kal an ni lova. Mahni state, culture leh zei zia mil zela college te pawh hi function an ni. Panjab University-a hmeichhe college ṭhenkhat leh Aizawl PUC te chu tehkhin chi ziazang an ni lovang. Admission criteria, syllabus tlangpui leh campus nunphung pawh a inang lo hlein a rinawm. Chutiang zelin phaia zir te pawh hi thil ṭha chu a ni tehmeuh mai e. Mahse khawvel changkang zelah kan technology leh thiamna (know-how) te pawh a intluk tlang chho zela. Mizoram chhunga zirna environment serious zawk kan siam thei a nih ngat chuan mi tam tak tan phai pan kher hi a ngaih ka ring lo.

Mizo zirlaite hi kan bright a, kan all-round a, academics huangah erawh kan zumzukin kan tim thung. Mahse tih tak tak ralah chuan India ram Scheduled Tribe te zingah a hmasawn chak leh entawn tlak ber pawl kan ni a; kan inthlahdah hma hret ṭhin mai mai a ni. Chuti ni lo se kan rah chinah graduate ṭheuh ṭheuh competitive leh thildangah pawh a hmahruai tur leh sul su ngam tur kan ni.

Kan ngaihsamna leh a engkhaw lawi lova kan engthawl huauna hi dahṭha ila. BA leh a tlukpui zir hi a naran lo, a theuneu lo, a mai mai lo tih hi hre thar mawlh ang u.

- C.V.Lalmalsawmi