Kawng awlsam a ni lo
Ka zân mu ngaihtuahna vâk vel chuan C.S Lewis-a thil sawi pakhat min han ngaihtuah chhuahtir teh tlat a, "Mihring chuan 'châkna' hi kan nei vek a, tui (water) awm lohnaa tui (water) in châkna neih tlat chu a mak viau tur ang chiahin, Pathian awm lohna khawvela Pathian neih châkna emaw, biak châkna neih tlat chu a mak viau ang," a ti a, a sawi dik hmel hi ka ti khawp mai a. Hmanlai aṭang tawh khan sakhuana (religion) hi an lo buaipui hle tawh a, engkim thlentir theitu, thiltithei chungnung tak awm rinna, khawvel piah lam thil rinna hian hmun pawimawh a luah chho char char a, kan pi leh pute pawh khan sakhua hi an lo buaipui ve hle tawh a, 'sa' leh 'khua' sawi kawpna kha a ni mai a, chhungkua leh hnam bil venghimtu chu 'sa' an ti a, khaw pum leh a chhunga cheng mihring venghimtu kha 'khua' an tih chu a ni a, 'sa' hi vawk pain an bia a, 'khua' erawh hi chu sialin an be thung a, pathian kha chu 'vawktêin' an be ṭhin a ni. Van Pathian chhungkaw zinga lû ber chu Pu Vana, Khua, Khawzing Pathian ti tein an sawi ṭhin a ni. Kan ṭobul han chhui hian China lam khi a kawh chhoh zel avangin Civilisation ropui tak rawn tlanchhiatsan kan nih a rinawm a, thingbul lungbul ringawt be tur khawpa hnam mawl tak tia sawi tur kha chu kan lo ni lo tawp a ni.
Kristian ṭobul ṭhenkhat
Kristianna hi dintu awm lo a ni a, Isua Krista hi dintu (founder) a ni lo hrim hrim a ni. Entirnan; Muslim dintu chu Muhammad-a te, Bhuddhist dintu chu Siddhartha Gautama te ang hian a ni ve lo a, Isua thihna leh a thawhlehna ringtuten chanchin ṭha an hrilna aṭanga Isua zuitute an sawina aṭanga rawn piang chho ta mai a ni. Saula leh Barnaba khan Antiokei-ah chanchinṭha hril hna an thawk ṭhin a, Antiokei khuaa ringlo mite khan Isua zirtirte kha Kristian tia an koh hmasak berna chu a ni (Tirhkohte 11:26). Isua zirtirte tih elnâna an kohna ṭawngkam a ni a, 'Isua tê chi' tihna a ni e, tiin zirmi ṭhenkhatte chuan an sawi a, mahse ka ngaihdan chu a ni ve lem lo. Khatih hunlai khan Isua hnungzuitute kha chu an lo lawm em em kha chu a rinawm loh ve bawk em a ni. Kristian tih chu Krista tih aṭanga lo kal a ni a, Grik ṭawngin 'Christos' tihna ni a, Hebrai ṭawng chuan 'Mashiach' (Messiah) tihna ni leh a, chu chu hriak thih (annointed one) tihna mai a ni.
Kristian te kha pawl te tak tê, tunlai ṭawngkam taka kal sual (heretics) an tih ang tur kha an ni a, chuvangin Petera pawh khan, "Amaherawhchu, Kristian a nih avangin tuar se la, zak suh se"(I Petera 4:16) a ti a. Kristiante hi Juda ho pawl pêng te tak te, mi 20 vel lek, lehkhathiam lo leh hnam hnuaihnung takten chanchin ṭha an hril ṭan a, Rom khawpui ropui tak Kristiante an tihduhdahna ram leh, Pathian tam tak an biakna hmun pawh an Sakhaw zawm ber (official religion) ni turin an siam thei a, bul ṭanna tlawm tak kha tunah phei chuan khawvela sakhaw lian ber a lo ni ta a, ropui ve tak chu a ni.
Pi pute sakhaw ngaihdan kha hmanlai Rom/Grik ho pathian tam tak nei (paganism) leh leilung thilte hian thlarau an nei (animism) tih ngaihdan ang khan a luah hneh ve hle ni khan a rinawm. Thih hnu piahlam ram rindan danglam tak an nei bawk a, chu chu 'Mitthi khua' leh 'Pialral' a ni a, 'Pialral' hi 'Vanram' kan ngaihdan nen hian a inang hle a, Grik ho ngaidan 'Elysium' nen pawh a inhnaih hle. Mi thianghlim, mi chhuanawm, mi huaisen leh mi bikte chiah awm theihna a ni a, chumi thleng tur chuan an damlaiin an thawh ṭauh ṭauh a ngai ve a ni. Kum 1894 January ni 11-ah khan Arthington mission hnuaia thawk missionary pahnih ten, anmahni ip an rawn inpuak avanga 'sâp vakvai' tia kan lo kohte chuan Kristianna chu Zoram-ah an rawn pu lut ve thung a, tirhkoh Paula'n Grik te hnenah chanchin ṭha a hrilh dan ang deuhin, kan pi leh pute khan Pathian an lo neihsa reng chu rawn sawi chhe loin, hriat loh pathian an biak ṭhin chu Isua Krista a nihzia vel, thiam takin an rawn hrilhfiah pawh a ni mai thei a ni.
Kristian nih ringawt hi a tâwk lo
Kristianna Mizoram a lo luh aṭangin changkanna leh hmasawnna nasa takin kan hmu a, amaherawhchu Kristian nih ringawt hi a tawk lohzia pawh zêp rual lohin kan hmu vek awm e. “Lalpa, Lalpa mi ti nazawng chu vân lal ramah an lût tawp lo vang a; ka Pa vâna mi duhzâwng titute erawh chu an lût ang," (Matthaia 7:21) tih a nih kha mâw. Kan Bible-ah hian Kristian tih hi vawi 3 chiah a inziak a, zirtir (disciple) tih erawh chu vawi 269 lai a inziak thung a, a mak vak lo a ni. A chhan chu thuthlung thar hi Isua zirtirte (disciples) te ziah a ni a, a hnungzuitu (disciples) nangni leh keinite tana an ziah a nih vang a ni. A nih chuan eng tin nge Isua zirtîr, a hnung zuitu (disciple) chu kan lo nih ve theih ang? A chhanna chu Isua bawk khan min pe a, engtin nge a tih kha mipui ho a kohkhawm khân, "Tu pawhin mi zui a duh chuan, mahni hrehawm pawisa lovin, a kraws puin mi zui rawh se," a tih kha (Marka 8:34). Tirhkoh rinawm tak Johana zirtir (disciple) ni bawk Polycarp-a chu Rom sipaiin an man khân, "Isua sawichhia la kan chhuah ang che," tiin an thlêm a, mahse ani chuan, "Kum 86 a rawng ka bawl tawh a, min la phatsan ve ngai lo, engtin nge min chhandamtu chu sawichhiain ka phatsan theih teh lul ang," a ti a, a tawpah chuan an hâl hlum ta nge nge a ni. Tunlai kan Kristian dan hi chu thlemna ṭha deuh kan hmuh chuan kan lo lâwm (welcome) em em zel zawk a, sual tlenfaina emaw tiin biak inah kan inkhawm leh tluk tluk ringawt zel a, vâna ro khawlkhawm tum lam aiin khawvel lamah kan khawl a, Isua kan zuina kawnga min dal theitu chu kalsan/paih ngamna nun kan neih a ngai a ni. Tlangval hausa khan,"I thu sawi apiang ka zawm a, eng nge la bâk awm?" a tih khan Isua'n engtin nge a chhân kha, Isua'n a hnenah, "Ṭha famkima awm i duh chuan, kal la, i neih chu hralh la, pachhiate hnenah pe rawh, chutichuan vanah ro i nei ang; tin, lo kal la, mi zui ang che," (Matthaia 19:21) a ti a, mahse ani chuan a zuina kawng daltu ber kha thlah phal loin phatsan kha a thlang ta zawk a ni. Isua kan zuina kawnga min dal theitute chu thlah phal si loin, nuam leh awlsam tak hian Vânram luh hi kan tum tawh ni ber hian a lang. Tun ang khawvêl-ah hian Polycarp-a te ang dinhmunah te khan han ding ve ta hlawm ila, dawt vâr alawm tiin kan phatsan zuah zuah tawh lo'ng maw?
Pu Hrekima'n,"Koh-hran huangchhungah nuam tih zawng takin programme kan siam a, rawngbawlna changchawiin hming nalh tak tak kan puttir a, Pathianin a lo pawm a, a malsawm turin kan han hlan chho mawp a, chung lam hian a lo pawm diak diak lo mai thei a ni," a tih hi a dik khawpin ka hria. Ṭhenkhat chuan keichu ka 'Synod' tawp emaw, ka 'Baptist' tawp emaw, ka 'UPC' tawp a ni mai te an han ti a, a Kohhran rawngbawl thlâk hi ka ti ṭhin. Kei chu Lal Isua hnung ka zui tawpte han ti zawk se, a mawiin a va ropui zawk dawn êm. Kohhrana buai ai chuan Isuaah buai tawh zawk ang u, Kohhrante hi chu kal sual thei reng a ni a, Kohhran kalsual titute aṭang vekin a ni kan pêng darh suau suau hlawm ni. Lal Isuan Petera leh Andrew te bula a tih ang khân, “Mi zui rawh u, tichuan mihring mantu atân ka siam ang che u,” (Mark 1:17) ti ve ta che se, ngawi rawh lawks Kohhran-ah nihna pawimawh lutuk ka chelh a emaw, programme pawimawh lutuk ka nei a, te kan ti daih lo'ng maw? Isua'n, “Keimah hi khawvêl êng ka ni; tû pawh mi zui chu thimah a lêng tawh lo vang a, nunna êng a nei zâwk ang,”(John 8:12) a tih hi kan hre thar leh ṭheuh dawn nia.
Thawhrim leh buaina piahah chaute tan in nuam tak a awm
Kan pi pute hunlaia an ngaihdanah pawh khan 'Pialral' kha awlsam takah thlen theih a ni lo a, mi tam tak tân phei chuan thil theih loh bur a ni. 'Pialral' thleng tur kha chuan 'Thangchhuah' phawt kha a ngai a, 'Thangchhuah' kha mi nazawng tih theih a ni lo. Mi hausa tak (vawi duai lo khawtlang an khamkhawpa an hrai a ngai) leh mi huaisen tak (ral thah leh sa kap thei nih a ngai) te tan lo chuan thil theih a ni lo a, hmeichhe tân phei chuan thil theih loh bur a ni. 'Pialral' kal an duh chuan 'Thangchhuah' nihna (title) kawl thei pasal-ah an neih a ngai a, a nih loh chuan an tan kal ngaihna a awm ve lo. Tunah erawh chuan Isua Krista zârah mi tu pawh, a hmei a pain, a dawih ber aṭanga huaisen ber thlengin, rethei aṭanga hausa ber thlengin 'Vânram' kan thleng thei a, a kawng erawh a bumboh a, a lawmman pawh a sâng thung a ni. Lal Isua Krista Lal leh Chhandamtua kan pawm a, he khawvela a hnathawh leh a zirtir angte kan chhunzawm a, kan Lal Isua anga thlêmna, harsatna, lungngaihna, hmusitna, tuarna te kan paltlang a, kan hmachhawn a, kan hneh zel chuan malsawmna pawh kan dawng ang a, chatuanin ro kan rel tawh dawn a ni tih; kan Bible bung tawpna ber chuan chu chu min hrilh a ni. (Thupuan 22:5). 'Tiang zawng zawng ka ngaihtuah hnu chuan J.W. Peterson hla phuah 'It's not an easy road' tih, Pu R. Vanlalzâwma lehlin 'Kawng awlsam a ni lo' tih hla chuan ka inâwi muhil thei ta hram a ni.
"Kawng awlsam a ni lo, Vânram kan panna kawng hi, Hlîng tam tak awmna kawng a ni e. Kawng awlsam a ni lo; Mahse, Chhandamtu'n min hruai Ni tinin lâwmna min pe zêl ṭhin.
Ni lo, kawng awlsam a ni lo, Isua ka kianga awm chuan kawng a ti êng zêl a, Ka phur apiang min chhâwk zêl ṭhîn. Kawng awlsam a ni lo, Buaina leh harsatna te, Hlauhawm tam tak tawh tur a awm reng; Mahse, Isuan min hruai, Eng mahin min tibuai lo'ng, kawng bumbohte a tirual zel ṭhin."
- T. MUANZOA