Written by
- Dr. Lalnunthara

ZORAM DAMNA TUR KAWNG – I

1. THUHMA: Mizote ṭobul leh chanchin aṭang hian tun ang dinhmuna kan din chhoh theih chhan hi eng dang vang mah ni lovin, Chanchin Ṭha vang a ni tih hi kan theihnghilh ang tih a hlauhawm ta hle mai. Kum 1972-ah Mizoram chu mahnia rorelna nei thei turin Union Territory (U.T) min pe a, kum 1987-ah State puitlinga hlankai chhoh kan ni leh a. U.T kan nih aṭangin Central Sawrkar chuan Mizoram tihhmasawn nan sum tam tak a pe ṭhin a. Heng sum te hi dik leh felfai taka hman a nih ṭhin loh avangin mi tam tak nun tichhetu, nawmchenna leh sum ngainatna kawnga min hruailuttu a lo ni ta a ni. Amaherawhchu, India ram State dangte ang bawkin hma chu kawng hrang hrangin kan sawn chho ve zel a. Tunah chuan khawvel tukverhah pawh kan dâk ve thei tawh kan tithei ang. Hetiang dinhmun sang taka awm tawh anga kan inhriat lai hian engtin nge hnam dangten min ngaih ang? Hnam dang kan Pathian ring lotute hian kan nunah hian Lal Isua hmêl an hmu ang em? Bible zirtirna leh khawvel tukverh aṭanga thlirin tunlai kan dinhmun leh awm dan hi duhawm kan ti em? Hnam dingchhuak tur kawng nge kan zawh a, hnam boral tur kawng? Kum 30/40 lo la awm turah hian kan dinhmun tur hi eng ang nge ni ang?

Ṭhangthar lo la awm zel turten Chanchin Ṭha meichher an chhit ên zel theihna turin kan nungin kan tu leh fate kan enkawl em? Heng zawhna te chhâng ni pahfawmin kan dinhmun i han bihchiang teh ang.

2. MIZORAM DINHMUN: Mizorama cheng Mizote nih phung leh lan dan tlangpui chu hetiang hi a ni:

1) Kristian tamna State kan ni a, Pathianni pawh kan serh ṭha, Biak Ina inkhawm leh ṭawngṭai pawh kan ti nasa. Khawvela inkhawm tam ber Kohhran kan ni hialin a rinawm. Bible thute zawm leh nunpui kawngah chuan kan hniam hle si.

2) Mi thiamten mipuite tana awlsam zawk, rang zawk leh tlâwm zawka an duhna hmuna an kal zung zung theih nan UBER/OLA te an ngaihtuah chhuak a. WhatsApp-in kalna tur hmun kan sawi a, pawisa sên ngai zat, Taxi Number leh Driver hming an rawn thawn a, chuan-man an tidanglam tawh ngai lo. Tuna Taxi kan hman mêkahte hian Meter Box hman a ni tawh lo va, kalman (taxi fare) chu Taxi khalhtuin âwm a tih tawk a la ṭhin a ni ber. India ram State-ah hian Mizoram State ang hi awm ve tak maw?

3) Motor leh Two Wheeler Garage nei anga lehkha nei, dahna tur Garage nei si lo hi Aizawlah hian mi eng zat tak awm ang maw?

4) Keimahni leh kan chhungkaw tan Pathian malsawmna kan dil a, BPL chhungkuaa awm lo turin mal min sawm a. Buhfai a tlâwma lei duh vang leh hamṭhatna dang avangin BPL chhungkua kan ni leh duh a. Chutiang bawkin Ration Card rawng neih tur ang ni lo nei hi eng zat tak awm ang i maw?

5) Tribal Scholarship dil tam dan en hian Pathian malsawmna hi fate ngam loh vang leh, sum îtna avanga tidanglam duh chhungkua kan tam hle tih a lang a ni.

6) Thingzai leh Cubic lungte chuan an nihna tura hming vuahsak aia té hlir an ni tawh. Hetih lai hian kan Mission Field-a awm Vaiho chuan an Brick len zawng (size) hi an tidanglam ve ngai lo niin a lang.

7) Pathian Biak Ina inkhawm ṭhin leh Pathian thu sawi nuam ti tak tak dawrkai tam takten, “Silchar kawng a ping dawn,” tih thuthang a awm chuan an bungraw neihsate man tihsan thut an hreh lo.

8) Kristian Hla bu (tonic solfa)-in kan ram dinhmun a tarlan dan ṭhenkhatte, “...Thlir ila kan Zoram hi, aw, a pawi ngei e, kil tinah sual ral a hrang zual e; harh a hun tawh em e, Lal Sipai rualte, Hnehna hla nen ram ila ang u...” (KHB 526). “...Kohhrante hi thawkrim ṭhin mah ila, Nangman i duhzawng min zirtir rawh; Kawng dik emaw kan tih dik loh si hi, Rinna mitin min hmuhfiahtir ang che...” (KHB 507).

3. KAN DIK LOHNAIN A RAHCHHUAH TE:

1) Mipa thi tam: Vanglaini Ni 11 November, 2023 chhuakah chuan Mizoramah Electoral Roll-ah mipa Vote nei aiin hmeichhe Vote nei 26,080-in an tam tawh tih kan hmu a. Hei hi thil pawi tak, Mizote hnam anga kan dinchhuah theih lohna tur kawng hriltu a ni thei a ni. Hetianga kan kal zel chuan mipa leh hmeichhia kan intam hleih tulh tulh ang a, Mizo hmeichhiate tan pasal tur an vâng tulh tulh ang a, hnam dang pasala nei lo thei lo dinhmunah an ding thuai dawn a ni. Hetiang a nih chuan hnam tlem zawk, Mizote chuan ral lam kan pan zel dawn tihna a ni.

2) Nupa inṭhen chungchang: Economist Suraj Jacob leh Anthropologist Sreeparna Chattopadhyay te chuan kum 2011 chhiarpui Data kha an zirchiang a, nupa inṭhen chungchangah Mizoram hi India ramah kan sang filawr hle a ni. India ram pumpui 0.24% a nih laiin Mizoram chu 4.08% a ni. Tunah phei chuan a sang lehzual tawh ngei ang.

3) Zu leh Drug chungchang: Kan ṭhalaite thih tamna chhan ber chu Zu leh Drug vang a ni tih chu kan hre tlang ṭheuh awm e. Heng ruihhlo ngaite hian Pathian thu hi an hre lo a ni lo, vawi eng emaw zat Camping-ah pawh lut tawhte an ni. Mahse, Pathian thu zawm aiin ruihhlo an thlang tlat a ni! Hei hi eng nge a chhan ni ang? Nu leh pate theithûr ei avangin fate ha a ṭim ta em ni ang? Tu mah indem bik tur kan awmin ka hre lo, kan zavaiin i inngaihtuah chiang teh ang u.

4) HIV/AIDS chungchang: Mizoram hi HIV/AIDS vei tam lamah India ramah Population-a chhûtin pakhatna kan ni a. Ni tina HIV Positive thar pakua nei zel anga ngaih kan ni bawk. Kum 1990-ah HIV Positive pakhat Mizoramah hmuh chhuah a ni a, kum 2020-ah chuan HIV/AIDS vei mi sing hnih chuang an awm tawh a ni. Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) chhinchhiah danin tun dinhmunah Mizoramah HIV vei mi 29,514 an awm tawh bawk (Vanglaini March 16, 2024 Issue).

5) Sex chungchang: Central Kristian Ṭhalai Pawl (C.K.Ṭ.P) report-ah Biak In hawnga innei aiin Biak In hawng lova innei kum tin an tam zawk ṭhin. HIV/AIDS inkaichhawnna ber chu Sex a ni bawk.

6) Cancer chungchang: India ramah mihring tam dana chhûtin Mizoram hi Cancer vei tamna ber a ni. Cancer avangin kum tin mi tam tak an boral ṭhin a, vei thar mi tam tak kum tin awm ṭhin anga ngaih a ni bawk.

7) Naupang châwmtu nei lo chungchang: Mizo naupang châwmtu nei lo 300 chuang Mizoram pawn, State hrang hrangah leh India ram pawnah lak (adopt) an ni tawh.

8) Ṭhalai leh naupang mu rei lutuk: Tunlai hi nula leh tlangval, tleirawl leh naupang thlengin mut huna mu lo, thawh huna tho bawk si lo, chhungte chaw ei ruala ei hman lo khawpa mu bo, chhun leh zan awmze mumal nei lova hmang mai mai an tam hle. Hetianga an awm chhan ber pakhat chu, Internet leh Mobile Phone an khalh nasat lutuk vang a ni a. Tam tak phei chuan thil ṭha lo; Pornography te thlengin an en ṭhin a ni mahna. Hetianga Mizo nula leh tlangval, tleirawl leh naupangten hun an hman chuan an hmalam chu a êng lo hle ang, Mizo hnam tlâkchhiatna hmahruai a ni thei hial ang.

9) Mei zuk chungchang: Mihring tam dana chhutin Mizoram hi India ramah mei zu tam ber kan ni (Vanglini March 19, 2024 Issue).

4. DAMNA KAWNG: Mizoram dinhmun tlangpui chu tarlan a ni tawh a, hetiang dinhmuna ding reng chung hi chuan Mizote hi hnam anga kan dinchhuah a rinawm loh a, Chanchin Ṭha meichher pawh kan chhi êng reng theiin a rinawm loh bawk a ni. Heng harsatna hrang hrang kan tawh mek te hi van aṭanga rawn tla ni lovin, keimahni nun rahchhuah a ni. Hei hi Pathian thu hre reng si a, a taka kan zawm duh loh vang a ni kan ti thei bawk ang. Chanchin Ṭha kan hrilh State hranga ring lo mite hian kan State dinhmun dik tak hi hre ta se, mak an tiin, “In chanchin ṭha sawi hi nunpui loh tur em ni?” tiin kan Missionary-te hnenah zawhna an la zawt ngeiin a rinawm.

(Issue dangah chhunzawm a ni ang)

- Dr. Lalnunthara