KA FAPA (Khawvel Down Syndrome ni pualin)
A Kamkeuna
Kum 2015 Vau thla a rawn inher chhuah chuan kum 2 chuang zet kan nghah hnua kan fa hming koh lo piang tur atan chuan theih ang angin kan lo inbuatsaih ve a. A hun a rawn thleng ta, phur leh huphurh takin damdawiin kawtah lo nghakin; naute nu a ṭhat thu kan han hria chu thaw khat a veng phawt. Naute chanchin erawh a reh ta deuh vang vang mai; lawmna chu chiai rukna boruak hrang hrangin rawn zuiin awm hmun khata awmṭtheuh ṭheuh, zawhna kan inzawh tawn sek hnu chuan naute pawh a ṭhat thu leh enkawl hret a ngaih thu hriattir kan han ni chu, hnara hlit phawi ang huai a ni. An han peih fel a, naute hmel kan han hmu chu zawhna tam tak rilruah a rawn lut nghal. Chu zawhna chhanna chu chiangsa viau mah se, rilru erawh chuan pawm nghal mai kha har a va ti em! A chhan chu, ka fapa chu down syndrome a ni tih hai rual lohvin ka hre thei nghal mai, engmah erawh kan sawi lo, ka fapa hma lam hun atan chuan hun hlimawm leh êng reng reng suangtuahna kan nei thei lo. Ka biakhlatna kheuhvin tuipui rala mi thiamte thuziak chhiar zauvin, ka ban phak ngai loh tur enkawlna awhawm tak tak chhiara indawm kunin hun rei tak ka hmang a ni ber e. Amaherawhchu, tuna ka fapain hlimna min thlen ka ngaihtuah hian; a pian laia ka khawvel tawp ang maia lungngaihna ka lo tawng kha; hlimnaa thlak theih ni se ka ti ṭhin. Chu chu a ni vawiina ka rawn sawi tur chhungkaw tam tak hlimna thlentu ‘Down Syndrome’ chungchang chu!
21st March leh down syndrome
Mihringte hian kan timûr (cell) tinah hian kan nihna kengtu chromosome thlawp 23 kan nei ṭheuhva (Chromosome mal 46 tihna a nih chu), hei hian kan taksa nih phung te, mipa leh hmeichhia kan nihnate leh kan vun rawngte thlenga kan nih phung hrang hrang a hril ṭhin a. Down syndrome (DS) te hian mi nawlpuiin chromosome thlawp 23 kan neih zinga a 21-naah hian, chromosome thlawp pahnih (2) ni lovin pathum (3) a awm bik ta a. He chromosome rawn awm belhna hi 21-na a nih vang leh chromosome thlawp hnih (2) chu pathum – tri (3) a nih bik vang hian, down syndrome hi 21 trisomy tia sawi ṭhin a ni bawk a, khawvel down syndrome ni (World down syndrome day) pawh hi vau thla tahrik ni 21 kherah hman ṭhin a nih phah ta nghe nghe bawk a ni.
He chromosome awm belh hian rilru leh pian phung ṭhan chhoh dan kawng hrang hrang a nghawng danglam ṭhin a. Down syndrome-te chu an rilru hmasawn dan a hnufum mai bakah an pian phung a danglamin, an hmasawnna pawh a nghawng tel bawk ṭhin a, khabe chih, hmai bial, mit khamphei (Slanting eyes), lei tawt leh hnar ngul tawi tak an ni tlangpui ṭhin. Hei vang hian; ‘En teh u…he nau hi a hmel a mak asin...’ tih ṭawngkam hi DS nau nei nu leh pate chuan kan hre ṭhin a nih reng kha ti raw u? In zirtir kan va la ngai em!
Down syndrome leh Mizoram
World Health Organisation (WHO) in an page-a an tarlan danin khawvel pum huapin naupiang 1100 zela 1 hi DS-a piang an niin, kum tin nau piang 3000 aṭanga 5000 vel chu DS nia chhût a ni. Mizoram bikah hian DS chungchang zirbingna hi la awm chiah lo mah se, WHO-in an ngaihruat dan behchhana hmangin Mizoram mipui awm zat aṭanga chhut hian, DS mi 1200 bawr vel awm tura rin a ni a, hei ai hian an tlem emaw an tam emaw thei bawk awm e. Pian phunga rualban lo dangte ang lo takin DS te hi an dinhmun leh hmasawn dan a inang lo viau thei a, changkang tak tak an awm laiin enkawl ngai tak pawh an ni thei bawk.
Pianphunga rualbanlote leh special needs naupangte enkawl leh ngaihsak kawngah hian a nawlpuiin hma kan sawn tawh em em lai hian, DS chungchangah hian inzirtirna leh pawl ang pawha hmalakna sawi tur a tam lo khawp mai a. Hei vang hian DS fa nei nu leh pate chuan kum 2022 khan Mizorama DS-te hamṭhatna tur leh, an dinhmunte chawikanna a nih beiseiin ‘Mizoram Down Syndrome Association’ chu an din ve ta rawih mai a. Tunah hian Pi M. Zohmingthangi chu President niin a kaihhruaina hnuaiah Mizorama a vawikhatna atan vawiin - March ni 21, 2024 hian Khawvel Down Syndrome ni (World Down Syndrome day) chu Aijal club park-ah hman a ni a; rahbi pawimawh tak tuk ṭan a ni kan ti thei awm e! He pawl hian hmachhawp tam tak neiin mi ṭhahnemngai leh mi thiam; tawnhriat ngah tawh tak takte kaihhruaina hnuaih ke pen tumin a inbuatsaih mek a ni.
Downs but not down
Down syndrome neia piangte hi natna nei an ni lo va, an pianpui nihna (identity) a ni tih hi kan hriat thar a pawimawh viau awm e. Khawvelin mi pangngai kan tihte ai hian an hmasawnna sana hi a kal muang hret a, chutih rual chuan thei lo an ni bik lo a ni. Thil tum leh châk tam tak an nei ve a, hlenchhuak thei mi ropui tak tak pawh an awm tawh rêng a ni. An ruahmanna leh duhzawngte an tihhlawhtlin theihna atan chuan nu leh pa, chhungkua leh khawtlang thlengin mawhphurhna hlen chhuah tur pawimawh tak kan nei a ni tih i hre nawn leh ang u.
An hlutnate hi kan hmuh thiam a va ṭul tak em, kei ngei pawh kum 9 meuh a'n vei chuan thu lungchhiatthlak nia kan dawn kha; in chhûngkhur leh a thlen chin apianga hlimna thlentu, nun awmzia leh hlutna min hrilhfiah a, hma lam pan tura min fuihtu pawimawh tak a lo ni ta daih mai a ni; ‘Ka fapa’ chu! Chhungkuaa ṭanrualna mai piah lamah sikulte kai vein, a sikul luhnaa hrethiam tak leh ṭhahnemngai taka zirtir ṭhintu zirtirtute zarah belh leh paih te, thu ziah dan dik te (Grammar), hmun te (Times) leh ziak leh chhiar bulthum te (Spelling and writing) pawh ka fapa chuan a lo thiam ve thei reng mai a ni. An zirtirtute hian fak an va phu em!
Nu leh pate hnena thuchah
I fanu/fapa khan i hmangaih leh ngaihsak kha a phû hliah hliah a, i hmangaihna erawh khawngaihna leh duatnain i mit tidel lul suh se. Pain a fapa duat em em mai kal zir mek tlu leh ṭhin chu khawngaihin kal a zir zel phal ta lo se, a lo puitlin thlengin kea kal thei lovin awm phah hial ta se, a hun laia a hmangaihna a lan chhuahtir dan dik loh avangin a fapa chuan nuamin a nun a hman loh phah dawn ang hian, kan DS fate pawh hi an theih tawk leh an tlin tawk uluk taka thlir chungin; nakina nuam taka nun an hman ve theihna turin hmangaih taka thunun chungin kan kaihruai zawk tur a ni dawn lawm ni?
Kan fanu/fapa hian kan hmangaihzia leh an tana theih tawp kan chhuah ṭhinte hi an dam chhung hian hrethiam ve dawn lo mah se, theih tawp chhuah bansan lovin thih hnu khawvelah kan la intawng leh a nih chuan, kuah vawng vawnga lawmthu min hrilh ngei beisei chunga tha thlah lova kan ṭan mar pat hi a ṭul dawn niin a lang.
- Peka pa