MIZO ṬAWNG CHUNGCHANG (Tihfel thuai nghahhlelhawmte)

Kum 30 lai kal ta vel aṭang tawha keini Mizo Academy of Letters leh Mizo Writers’Association-te chuan Tlumtea thlira kan lo thlir ṭhin, Mizo Language Development Board chu Mizoram sawrkarin a lo din fel ta a, a lawmawm hle mai. Hemi kaihhnawih Mizo ṭawng chungchang hi tlem han sawi ve ka duh a. Ka la sawi zui zelna turah Mizo Language Development Board hi MLDB ti zel mai ila a ṭha awm e.

MLDB hian hmahruai a nei a, chu chu Mizo Language Committee (MLC) kha a ni. MLC din a nih khan a hna thawh tur tam tak siam a ni a. Chû'ng a thawh turte chu lo buaipui hmasaa Committee-puia rawtna thlen tur lo duang hmasa tur Sub-Committee pawh pathum lai ruat a ni ṭhin a. Nimahsela, chûng Sub-Committee-te zingah chuan Sub-Committee No. 1-in Mizo Ṭawng Ziah Dan bu a buatsaih tih loh chu an tih tura ruahman ti thei tu mah an awm lo. Sub-Committee No. 1 pawh chuan Mizo Ṭawng Ziah Dan tih loh an tih tur dang chu an ti hman bik chuang lo.

A huhova hna thawh hi a sâwt mawh hle. Sawrkarin MLC a din khan kum 2006 a ni a, MLDB din a nih thleng khan kum 16 a ding hman a. Mahse, kum 16 chhung khan ka sawi tawh ang khian, MLC khan Mizo Ṭawng Ziah Dan bu siam chauh lo chu thawh puitlin a nei hman lo; chu pawh a la famkim lo, chhunzawm ngai la awm ṭeuh a la ni lehnghal. Chumi aṭanga thil chiang tak lo lang chu hei hi a ni – MLDB pawh hi a chet thuai thuai loh chuan hun hi a liam zung zung mai zel a ni tih hi.

MLDB hna thawh tur chhah tak zingah hian thawh zawh thuai theih tur a tlem hle ang, hun rei tak duh tur chi a tam. Nghahhlelhawm zual nia ka hriatte han sawi ve ila.

Pakhatnaah chuan Mizo ṭawng 'a aw' kan chhiar rik dan inang tlang lo reng mai siam ṭhat thuai hi a ni. Mizoram chhim lamin 'ng' (eng) an nei lo va, Bualpui NG (enji) an ti a. Hmar lamin 'g' hi 'ji' ti lovin ek kan ti a, Sap ṭawng thumal spelling-ah chuan 'ji' kan ti tho lawi si a. Ram khat hnam khat ni bawkin inang tlânga 'a aw' kan chhiar thei lo tlat reng mai hi tih inan vat a ṭul a ni. A siam ṭhat pawh a harsa lo – hmâr lam hian 'a aw'-a g hi ek ti lovin 'ji' ti ve ila, chhim lamin 'ng' hi 'enji' ti lovin 'eng' ti ve se a inang mai dawn a ni.

A dang chu 'a aw' lamah chuan tihdanglam pawh a ngai lêm lo ve. Heng 'g' leh 'j' te pawh hi ngaimawh tawk an awm tih a lo lang ṭhin a; mahse, Sap ṭawnga 'g' leh 'j' telna thumal hi kan hman tlanglawn tak tak a awm ve nual avangin kan hman tel reng hi a ṭha viau a ni, kan 'a aw' aṭanga paih loh hi a ṭhat zel a rinawm. Hmasawnna dâl thei khawpa hnawksak ni lo hi chu tidanglam lo ila, kei chuan a ṭhat zawk ka ring.

Pahnihnaah chuan Mizo ṭawng ziah dan tur tak neih thuai hi a nghahhlelhawm ka ti bawk. Sap ṭawng hi chu a thiam deuh leh thiam lo deuh pawhin kan hriat ang tawk tawk zawm tur leh, zawm loh tur kan hre thei mai a; mahse, Mizo ṭawng chu ziak dik thiam vek tu mah kan awm lo. Thiam intite pawhin anmahni ngaih dan chauhvin an thiam a, mi dangin pawmpui loh chin an nei tlat zel. A chhan chu Mizo ṭawng ziah dan tur tak duan chhuah leh pawm tlân kan la neih loh vang a ni. Duan chhuah thuai hi a nghahhlelhawm tak zet a ni.

Mizo Language Committee-in Mizo Ṭawng Ziah Dan a buatsaih bu 3-na chhuah aṭang khan mi tam takin Mizo ṭawng ziah dan an tuipuiin an buaipui ta hle mai a, a lawmawm hle a ni. Tuna a lan dan chuan Mizo ṭawng ziah dan tura ṭha nia kan hriat hi a inang lo va, chu'ng ngaih dan hrangte chu a inhnial reng mai a ni. Inhnial zâwnga kan kal chuan inhnial hi a tàwp lo vang. Lungrualna siam tur chuan sawi ho a pawimawh ber.

Tih thuai ṭul ber mai chu thumal inzawma ziah ngei ngai siam fel hi a ni. Prefix leh suffix hman zui loh theih loh leh hman zui tawh loh mai ṭhaa hriatte chin fel a ngai bawk.

Hei hian ṭhenkhat chu a barakhaih deuh che u maithei. Ka'n sawi fiah ang e. MLC siam Mizo Ṭawng Ziah Dan bu 2-na 2013 chhuak kan siam chhoh lai khan tun hma zawnga suffix atana kan lo hman ṭhin ‘zâwng’–sanzâwng, duh lohzâwng, ngaihthiamzâwng etc. tia kan hman ṭhin kha, “Ti suffix tawh lovin a hrangin I ziak tawh mai ang u,” kan ti a, kan rawt a, MLC Committee puiin a pawm a, kan zawm ziah ṭhin kha a hrang hlirin kan ziak ta a. A dikin a lo ṭha hle a ni ang, tu mahin a hranga ziah hi a ṭha lo, suffix a ni si a an ti lo niin ka hria.

Hei hian kan thinlung bêng hawng se, dik nia kan hriatte pawh min thlir nawntir se a ṭha ngawt ang. Tuna suffix-a kan hman – a, ah, in, na, pui, sak, san, siak, te, tê, thlak, tir, tu leh zia te pawh hi suffix-a hmang kher lo hian a hrangin ziak ta ila, a lo ṭha zawk a nih hi tih tur a awm ka ring. Prefix-a kan hman – in, ti, tih, inti, intih tihte pawh hi rilru inhawng taka ngaihtuah chuan siam ṭhat theih ni ngeiin a rinawm.

Mutân: Mizo ṭawng ziah dan sawi apianga kan mutân chu, “Tun hma aṭanga kan lo tih ṭhin dan,” tih hi a ni. Hemi kawngah hian kan rilru kan tihzauva Mizo ṭawng ziah dan la danglam zel thei khawpa kan rilru kan hawn a ngai. Tih ṭhin dan tel lovin tun kan thleng thei lo. Mahse, kan lo tih ṭhin dan apiang kha a dik dan leh a ṭhat dan a ni vek kher lo tih hriat a ṭha. Entir nan: amaherawhchu tih kan zawm a, erawh chu tih a hrangin kan ziak si. Conjunction a ni ve ve si a, zawm ve ve emaw, zawm loh ve ve emaw ni âwm tak chu a ni.

Pathumnaah chuan MLDB hma lak leh chak taka a nawr tura ka ngaih chu Eight Schedule-a Mizo ṭawng telh tih hi a ni. Hei hi chu Mizo ṭawng chungchanga hma lak theih kan neih zawng zawng zinga Mizo mipuiin a hlâwkna, inang tlanga kan têlna tur a ni bik a. Ngaih pawimawh leh nawr chak a ngai zual a ni. Hemi thu nawrna tichak lo zâwng hi chuan tute mahin ngaih dan siam lo hrâm ila ka ti ngawt mai.

MLDB-a ka nghahhlelh tak mai dang chu Glossary Committee hna thawk thei neih hi a ni. MLC hnuaiah khan din a ni tawh a; mahse, din rawttute beisei a pha lo hle. Kum 2023 kha kohhran leh pawl dang pawhin Mizo ṭawng hman uar kawngah hma an la hle mai a, thil hming tam tak Mizo ṭawngin sawi leh ziah a ni a, a lawmawm khawp mai. MLDB meuhva Glossary Committee chuan lang thama hna a thawh theih ngei a beiseiawm a, thawh ṭan thuai thuai a nghahhlehawm ka ti.

Tun atan chuan tawk rih phawt se.

- C. Chhuanvawra