Written by
- Vanlalawmpuia

Kan Lawng Hian Ram Nuam Lam Chu Pan Se


Rual awhna hi a mi pangngai zia khawp a lo ni. Rual ṭhenkhat awt tur phei hi chuan mi chung deuha len te, mi bak chhiar leh hriat te a ngai a.Pu F.Vanlalrochana’n ram leh hnam din chhuah nan chuan ‘hriatna thuk’ neih a ngai a tih ang deuh kha a ni. Awttu dinhmun hi hniam viau mah se awh nachang hriate hma lam hun hi a eng hle lawi. Chutiang mi, mi tak tak, rual awh ngaihna hria kan la nei tih hi “Ram Ṭha Lehzual” lehkhabu tihchhuah a nih aṭang hian hriattirin kan awm leh ta a. Kan ram mei mit mai tur chhem vamtu kan neih belh a, chhantu ngai Zoram hi lawmin au teh se.

“Ram Ṭha Lehzual” tih hi thuhmahruaia kan hmuh angin ‘ram veina leh rual awhna avanga lo piang’ a ni a, hei chauh pawh hian a bu chhung thu thui takin a sawi awm e. A ziaktu Remlalfaka Pachuau hian ram ṭha lehzual zawk chu ṭap chungin a rawn au a, ‘naupangin a ṭhiante thil a awh avanga neih ve chaka a chhungte laka ṭap hawm hawm hawm’ angah inchanin he lehkhabu hmang hian ráwl a rawn chhuah a ni.

A bu chhung hi hlawm lian tak tak pathuma ṭhen a ni a, hengte hi awmze nei taka rem vek a ni. Ṭhen khatnaah hian ram kalsiam inrem fuh lo tak tak chungchang ‘Darthlalang’ tih thupui vuahin a rawn sawi a. Khawvela mite din chhuahna zung-pui ber taimakna meuh pawhin kan ramah chuan min khaichhuak zo meuh lo a, thawkrimte pawhin daihlim bak chawlhna nuam an nei hlei thei lo. Kan thawhrimna te chuan min chung tlak dawt dawt a. Chíng tura min tihte chu enkawl puitling ve ṭhuai mah i la tihralna lamah ngaihsak kan hlawh zui ngai lo a, ṭám leh chhiatna dang kan tawn ṭum pawhin enkawl zuipui kan ni hek lo. Chu chu Mizoram khawthlang lam mite kalkham a ni a, Zoram hmel a lang iar bawk. He lehkhabu ziaktu hi Mizoram khawthlang lam mi a nih avangin bung khatnaa kan hmuhho hi Hachhek tlang dung nghenchhana ziah a ni tlangpui a, anni harsatna tawh chauh pawh hi a lu deuh chu a ni.

Rokunga ‘Chhawrpial Run’-ah khan ei rukna chu rual pawlna a ni titih ta a, 'thil sual ti a, thil ṭha lo thlentirtu Corruption khawi ngamtute zalen takin an leng a’, kan tan ina leng lo khawp pawisa leh dan-tham-theihna an nei ta. Kan rama hna lian thama ei rukna lo awm tawhte he lehkhabuah hian chiang taka ziah a ni a, a bengvarthlak a, a lungchhiatthlak em em mai bawk si. Eng department hna thawhah pawh felhlel lian tham tak a awm zel hi kan ṭhan tiṭhutu chu a ni.

Department hrang, hmun khata hna thawkte hna invaw chhe ṭhinte hi a lelohthlak ṭhin. A taka thleng ngei he thu pawi tak hi chhiar tur a awm tlat lawi si, hmasawnna khawngkhawbai. Mizoram khawthlang lama Bru khua K. Sarali hmasawnna pawimawh tak, hnianghnar taka an kawtkaia tui an hmuh theihna chu, an khaw hmasawnna tur vek kawng laihin a tihchhiat thu kan hmu a. He thil hi RTI Act hmangin a zawt fiah ngat a, a tawi zawngin he hna khawihtu department pahnih te hi an inhre pawh tawn lo hle a. Hmasawnna hnuhnung zawk, kawng laihin hmasawnna awm sa, tui lakna ṭha a tihchhiat thu hi department lamin an hre hauh lo. Hetiang , a ziaktuin ‘Kalphung kawngbo’ a tih hi a awm leluin a rinawm. "Kalphung fel lo chu Kalphung ngheta kan neih vaih chuan kan hma hun chu a kawng bo ngawt ang le.” Kan ‘Chhawrpial Run’ kha ‘Chawhchawrawiah’ kan chan zo ta ni berin a hmu a, kan chawk kawngkawrawi zo ta. Ram hnuk vei pha anni ang tan chuan heng thil hian él a kam a ni.

He lehkhabu rin tlak em emna chu RTI Act hmanga a zawhna chhanna kan hmu tel zel hi a ni a, an chhanna ang anga dah chhuah a ni hlawm. Zeldin thubawl mai mai a leng lo. Thu lakna mumal leh rin tlak tak tak a dah hnuar a, a taimak tawkzia chu chhiara fiah chi a ni. Ṭhen khatnaah hian siam ṭhatna lam hawi ziah a ni lo a, a tum pawh niin a lang lo. Thil dik lo leh felhlel lo thleng tawh leh thleng mek fiah leh uar tak, chiang taka tarlanna a ni ber a. Sual puanna a ni thawthang mai. Beidawnna au aw kan hmu phei mawlh mawlh a, "Heti chunga kan hmabak a eng alawm, kan thlir dan a zir kan tilui tlat a nih chuan kan inbum char char tihna a ni zawk ang.” Pawi ti tak, hreh em em si, min hriattir ve duh hle siin a ziak a. A ziaktu hian ram chhan turin puitu a rawn zawng ni ber hian a hriat a. A dik lohzia hi hre ve se, chu chuan min tiharh tlang se tih hi a tum ber niin a lang.

Ṭhen hnihnaah hian mi nawlpuiina kan hriat loh (Keia hriat zim vang pawh ni theiin) hna ropui thawktu mi ropuite chanchin ngaihnawm tak tak kan hmu a. Bihar ram, a ram neitute ngeiina an tihchhiat mek khai dinga, a lei rah tiremtu Nitish Kumar hnathawh nghawng ropui hmanga bul min ṭanpuiin rual awhnaah bawk min luhpui leh a. Ashok Khemka, IAS tak, a pianna tur taka piang tih ngam, a hnathawh ṭhat avanga chawimawina aia sawn leh suan hlawh. Eirukna do satliah lo, eiru lo ngam chanchinte hi kan ram dinhmun aṭanga thlir chuan ngaihnawm ringawt a chang thei lo, awhawm a tel tlat. Chutah Mexico ram rilṭam hrai puartu Norman Borlaug chanchin leh hnathawh ropuite kan hmu a. Ani hi India ram tan pawha hlawk taka lo thawk tawhtu a ni. Ph.D a hmuh theih nana kaihruaitu Prof E.C Stackman khan ṭamte hrai tlai tur chuan Norman-a tluk an awm lo tih hriain a pun chat a, a rin sual lohzia hunin a rawn fiah a, khawvelin a hre ta. Adolf Hitlera’n ṭanchhan ṭenghneng tak avanga Juda mite a suat pup pup laia huai taka do ngam, Pathian mi ropui, thihna hrui valh pawhin a vau zam zawh loh Dietrich Bonhoeffer chanchin te hian hnuk no a kai chhuak a, a huaisenna kan ngaisang thar mawlh mawlh bawk. Kawng danglam zawh ngam, chumi hmanga Bangladesh retheihna su darhtu Mohammad Yunus-a idea hian retheihna um bo turin kawng tam tak a awm tih min hriattir chiang hle mai. A kawng zawh hi Bangladesh tan liau liaua siam ni awm a ni a, ram dangin an ṭhatpui ve kher ang em tih pawh dàwn fe tham a ni mai.

Ṭhen thumna hming atan hian a bu hming hman a ni a, a lehkhabu nihna leh hlutna tak tak kan hmu chho nasa zual a. A ziaktu hi a rawn inleih baw hawk hawk a ni ta ber mai. Siam ṭhatna leh hmasawnna kawng ṭha nia a hriat a rawn phawrh mawlh mawlh a. He bung a ziah zawh hi chuan a thawl hawk hailin ka ring. Kan zirna kal phung thar tur a rawn chhawpchhuah te hi, a sap ṭawng takin a applicable em em a, zirtirtute loh theih loha an taimak lehzualna tur kawng a nih bakah, zirnaa chak lo zawkte tana intun nunna tur kawng ṭha a ni bawk ang. "Kan dinhmun dik takah chuan B.A leh a tlukpui hial kan zawh hnu hian hna kan zawng a, kan thawh thiam tur pawh sum sengin kan la zir chawp lawp lawp tho tih hi kan hriat a ngai a ni”. Tunlaia ka chhangkham em em, inthlanpui awm dawn apiang themtleng tê zawk ang mai, zawlneite hna hi tunlaiah tu nge thawk zawm dawn tih fing takin min kawhhmuh a, a ṭanchhan a fing bawk a, a awihawm ngang mai. Ram dinchhuah nana hmanraw ṭha ber tih ngam chu politics hi a ni awm e. Chu chu Remlalfaka Pachuau pawh hian a chiang a, sawrkar ṭha kan mamawhzia thiam takin a rawn sawi a, a bu pum hi sawrkar ṭha duhna bu pawh a tih theih hial maithei.

Moral Reformation chungchang a rawn ziah mawlh hi a danglam a, mi nazah zawngina kan ngaihtuah phak loh a rawn sawi ka ti hial mai. Kan tualzal titi-in kan nun leh rilru sukthlek a lo nghawng nasatzia a rawn sawi a, hei hi ṭhangthar zelte tan pawha thil pawi tak tur a ni. Sual kan khawi ngam a, thil dik lo, tê tham deuh laka hma latute kan dem luai luai a, chu chuan thil felhlel tak pawh ngaihzamna a thlen ṭhin. "A dik lo siam ṭhat duhna rilru pute zawk kan dem erh zel chhung chuan thil ṭha lo zawk kan duh tihna a ni ang”. Hei vang tak hian kan rilru sukthlek hi siam ṭhat (reform) ngei ngaiin a hmu a ni.

A chhung thu a ṭhat tehlul nen a hawrawp chhe lutuk hian mit a timim tluan chhuak deuh zak mai. ‘H' chhut hmaih te, a awm miah lohna tura awm ṭut lawi si te, mi thusawi lak chhawnnaa sentence bul ṭanna hawrawp tê hman tlat te, 'ṭ’ hman lohna tura hman te, affix ‘tir’, ‘sak’, 'ah’, ‘san’, ‘in’, 'te’ tih te hi zawm loh a tam em em bawk. ‘Rau rau’ tih tura ‘ro ro’ tih hmanna a awm zeuh bawk. Awm miah lo tur awm, awm ngei tur awm lo a awm nual a, phek tinah kan thai nian nuan reng mai. Mizo thumal mai ni lo, sap ṭawng thumal leh hminghoah pawh tihsual a awm tho. Eng dan pawha kan zawm ngai loh zawm a tam em em a, heng ‘engapawh’ han tih ang te, ‘erawhchu’ tih te leh ‘angreng’ tih ang chi tihsual a kuh ṭul mai. Sawi vek dawn chuan, Zosap dan takah ’sawi zawh lohna hian min lo nang’ ngei ang. An chhu nawn leh ngai te a nih chuan heng hi uluk lehzuala en ni se a duhawm khawp mai.

A ziaktu hi kan la hre lo viau hlawm ang a, a chanchin lawk zual hi a lehkhabu kawm hnungah tarlan a ni. Hetiang ziak tura tling leh tlak a ni em tih hi a degree neihte’n min chhang fuh dawn lo a, he lehkhabu vek hi kan chhanna tur chu a ni. A ziaktu buk tlona tur chu a thuziahte hi a ni.

Ram leh hnam ropuina kawng hawi lehkhabu hi kan ngah lo viau maithei e. Pu F. Vanlalrochana’n, “Ni dang zawng aiin tunlai hian kan ram leh hnam tana thu pawimawh hi kan mamawh leh zualin ka hria,” a tih mek laia hetiang lehkhabu a rawn chhuak lawmawm dan chu, eng emaw ti chhung thaw loa awm tumin harsa ti taka a hun tiam a thlen hnua a thaw chhuak sawng sawng ang mai hi a ni. Eng pawh ni se, chhiar i la, ram tan rilru thar pu i la. Kan ram leh hnam dinchhuah nan kan kar fungte tichakin kan lawng hian ram nuam lam chu i pan ang u.

- Vanlalawmpuia