Written by
- Upa R Lianchhawna
Lunglei

MIZORAM KRISTIANNA ṬOBUL

“Mizoram Kristianna ṭobul,” tih hi Zofaten kan hriat chian a ngai hle a. Lehkhabu siama chhuah a ni a, a tlem a, a zo mai si a. A thu pawimawh zual chauh la chhuakin Zoram chanchinbu darh zau ber “Vanglaini” hlu takah hian chhuah i la, a ṭangkai ngei ang tih ringin ka han chhuah a ni.

A BUL INṬAN DAN :- Kum 1750 lai velah Mizo Zawlnei hmasa Selkhuma leh Darphawka te hmangin chanchin ṭha lo thlen dan tur Pathianin a puan lawk dan chu hetiang a ni :-

“Chhim leh Hmarah mei a éng ang. Kumpinu tualah pawh lehkha kan thlak tawh kha. Tuifinriat ral aṭangin mingo an lo kal ang a, an thu lo awi ang che u,” tiin.

ZAWLNEITE THUPUAN THLEN DIK DAN :- Kum 1880 velah London khawpui-ah mi hausa tawntaw Robert Arthington; ringtu ṭha tak, a sum zawng zawng chanchin ṭha puandarh nana hman vek tumtu chuan, 'Robert Arthington Aborigin Mid Mission' dinin Missionary tam tak lain khawvel hmun hrang hrangah a tir chhuak a. Ani hi thurin lamah chuan "Chhandam tur chu Pathianin ruat lawk a nei ang (Quarter Doctrin)" tih ringtu a ni a. Missionary a lak zingah hian Sap Upa leh Pu Buanga te an tel a ni. Anni pahnih hi 1890–a London-a High Gate Baptist Kohhrana Baptisma chang dun an ni.

MIZORAMA AN LO LUH DAN :- Sap Upa leh Pu Buanga te hi India ram an lo thlenin Mizorama lo luh an tum a, ram buai a la nih avangin an lut thei lawk lo va. A luh theih velah Tlawng luia Lawnga lo chhovin Ni 11.1.1894–ah Sairang khua an thleng a. Mizorama Missionary lo lut Zoram leilung rap hmasa ber chu an ni. (Hemi hnu, a kum 100 cham a lo thlen khan Zoram Presbyterian Kohhran rawtnain Zoram Baptist Kohhran nena ṭang dunin January Ni 11 chu "Missionary Day" tiin puan a ni a. Ram pumah ruai nen Kohhranten lawm a ni a, kum tin lawm a ni ta zel a ni.) Sairang aṭang chuan Aizawl pana kalin Ni 16.1.1894–ah Aizawl thlengin Thingpui Huan tlangah puanin kaihin awmhmun an khuar a. Sikul in te sa in, ṭawngzir nan, Office atan leh Ṭawngṭaina atan an hmang a ni.

Aizawla Kum 4 an awm chhunga an thiltih leh hna thawh chu :- Ṭawng an zir, Mizo A AW B an siam, Mizo-English Dictionary an siam a, Bible-a Chanchin Ṭha bua mi - Luka ziak, Johana ziak leh Tirhkohte Thiltih Bu letlingin chhiar theihin a bu an siam a, thu inchhang leh hlabu an siam bawk.

Kum 1897 a lo nih chuan, Mizoram chu Presbytarian Kohhran Mission Field a nih tak avangin an Missionary hmasa ber DE Jone chuan Ni 31.8.1897–ah Aizawl lo thlengin, Sap Upa leh Pu Buanga te nen thla 4 an awmhova, Ni 25.12.1897 Chrismas an hmanho hnuin, Ni 31.12.1897 ah Sap Upa leh Pu Buanga te chuan Mizoram chu an chhuahsan ta a ni. Anni hian Zoram an awm chhungin Robert Arthington enkawlna hnuaia thawkin eng Mission Pawl mah an thawhpui lo an ti.

ZORAM KRISTIANNA KAL ZEL DAN

Ni 31.12.1897-a Sap Upa leh Pu Buanga ten Mizoram an chhuahsan lai vel khan Lunglei bul Pukpui khua leh a chhehvela kawng lai viltu, sawrkar hnathawk, overseer Pu Sohon Roy, Khasi mi Pathian thu awih ṭha tak chuan, Labour ho leh Pukpui khaw mite ṭhahnem ngai takin Pathian thu a hrilh ṭhin a. Kum 1899-ah chuan Pu Rochawnghluta leh a farnute pahnih chuan Pathian thu an awih ta a, hei hi Pathian thuawih hmasa berte an ni. Kum 1901 a lo nih chuan chhungkua 7 lai Pathian thuawih an awm ta a. Hetih lai hian Pathian thuawih te chuan an chhehvel khuaa Pathian thuawih awmchunte chu sawmkhawmin, Pukpui Lal Dara in kawt zawlah inpawlhona (fellowship) an nei a. Aizawl aṭanga Presbytery Missionary chhim lam lo kal chuan a hmanpui a, an vai chuan 47 an ni. Ro an rél a, an rorel chu hei hi a ni :-

1. Kuli leh hnathawh reng reng Pathian Ni ah tih loh tur a ni.

2. Pathian Ni hi thianghlim takin Pathian biak nan chauh hman tur.

Hetiang a nih avang hian Sawrkar leh Lal-in Pathiannia hnathawh tur an siam an thawk thei ta lo va. Lal leh mipuite thinrim chuan an tiduhdah ta a, Lal chuan khaw danga pém darh vek turin a tir a, an pem duh lem hlei lova tih a ni. Lal chuan Pathian thuawihho chu khua aṭanga hnawhchhuah phalna Lunglei SDO hnenah a dil a, SDO chuan Aizawl Superintendent hnenah a thlen a. Superintendent Order hi Lunglei SDO hnenah Ni 15.4.1902-ah lo thlengin, tah chuan Pukpui Kristiante awmna atan Lunglei chhim lam Mel-3-a Sethlun Kawn ruat a nih thu a ni. Pukpui Kristian te chu an hrilh nghal a, a zanah chuan Kristian chhungkuaa pa berte chu inhmukhawmin, Sethlunah awmhmun khuar nan Bawk khawha lo vàt nghal tura kal an rél ta a ni.

HMA LAK DAN :- Ni 16-4-1902 chuan chhungkuaa mipa hnathawk thei chin chu Sethlunah an riak lut thla ta a. Khaw dang chuan lo an hál tawhin thlam neite pawh an awm tawh. An inpeih veleh Pukpui ah an haw chho va, Ni 8.5.1902 chuan Kristian chhungkua 7 te chu an vaiin Sethlunah chuan chhukin awmhmun an khuar ta a ni. Hei hi Mizorama Kristian khua ding hmasa ber chu a ni. Mahni in pui puah hmasa lovin Biakin an sa hmasa a, urhsun taka hawnna neiin an luah ta a. Hei hi Mizorama Biak in ding hmasa ber chu a ni. Hemi avang hian Sethlun chu Biak in neia Mizorama Kohhran dinna hmasa ber a ni ta bawk a ni.

Khaw khen kum a ni hlauh va, lo pawh fai ṭha takin an hál a. Hemi kum hian chhungkaw tinin buh khamkhawp an thar ṭheuh a. An buh thar aṭanga sawma pakhat an pék ṭheuh chu Biakin chhung Pulpit bula zem kualah Liang thlengin an chhungkhat a ni. Hei hi Zoram chhunga Kohhran huanga a huhova sawma pakhat pékna hmasa ber a ni.

CHHIM LAMAH MISSIONARY TE AN LO LUT

Kum 1902 a lo nih chuan sap ramah Mizoram chhim lam chu Baptist Kohhran Mission Field ni tura rel a nih tak avangin Baptist Missionary Society, London chuan Mizorama lo thawk tawh, Mizo Ṭawng thiamsa Sap Upa leh Pu Buanga te Arunachal-a rawngbawl mékte chu an sawm a, rem an lo ti a. Mizoram chhim lama thawk turin khawthlang tuipuiah Tlabung an rawn pan a, Sethluna Kohhranten hriain Tlabungah an lo zu hmuak a. Ni 8.3.1903-ah Tlabung an lo thleng a, Lunglei an rawn pan a, Sethlun mi lo zu hmuaktuten Lunglei thlengin an thuam an phurhsak a. Ni 13.3.1903 ah Lunglei an thleng. Ni 15.3.1903-ah Sethlun Kohhran tlawhin an kal a, nuhoten zahna entirnan leh chawimawi nan Biak in kawt zawlah an kalna turah an puan ṭha laite an lo phah an ti. Nilengin hlim takin an inkawmho. Missionary te chuan Serkawnah awmhmun an khuar a, chuta ṭang chuan Sethlun Kohhran chu an enkawl zui ta reng a. Hetih lai hian Sethlun Kohhran hian eng kohhran pawl (Denomination) hming mah an la pu lo va, a ngaihna pawh an la hre lo.

Sap Upa leh Pu Buanga te enkawlna avang chuan 1903 chhung khan Sethlun Kohhran chu Baptist Kohhran tih hming a pu ta a ni. Hei hi Mizorama Baptist Kohhran hming putna hmasa ber a ni. Mizorama Baptist Kohhran din ṭan kum chu 1903 hi a ni ta a ni.

Kum 1904 alo her chhuak a, Sap Upa leh Pu Buanga te hovin Ni 17-20 Jan,1904 khan Kohhran buatsaiha inkhawmpui hmasa ber Sethlunah neih a ni a. Khaw hrang hranga ringtute chahkhawmin an vaiin mi 140 an ni.

Khawmpui Rorel Thu Pass te chu :- Sawma pakhat pek ṭheuh tur; Inthawina sa ei loh tur; Kristianin zu in loh tur; Kohhran dinna apiangah Sande Sikul neih zel tur.

Zoram chhunga chanchin ṭha hril tur mi pali (4) – Parima, Thankunga, Lengkaia leh Zathanga te thla khat a Rs. 5/- hlawh tura lak an ni a, nasa takin an thawk nghal a, hming pawh tam tak an la. Thankunga leh Zathanga te chu Pastor atan nemngheh an ni. Mizorama chanchin ṭha puangdarh tura hlawh neia lak; thawk hmasa ber te an ni. Inkhawmpui tawp niah Nghasih luiah Baptisma channa neih a ni a, Pu Buanga'n 12 a chantir a, Sap Upain mi 11 a chantir. Chawhnu tlai lamah Lalpa Zanriah an kilho. Heng hi Mizorama Kohhran buatsaih leh Biakin ngeia Mas - Baptisma leh Lalpa Zanriah kilhona hmasa ber a ni.

Ringtu hmasate hi Sethlunah kum 8 an awm a, Ni 20.5.1909-ah an vaiin Theiriat Tlangah an insawn chho a. Sethlun chu Kum 47 zet hmunruak ramhnuai chan a chan hnuin Ringtute hmun luah luma an sulhnu chhunzawm turin Kum 1954-ah khua an din thar leh a, 1962-ah Kohhran din thar leh a ni ta a ni.

Heti hian Mizoram Kristianna Ṭobula thil thleng pawimawh zual chauh tarlan a ni a. Thil dang chipchiar zawka tarlan mai sen loh tam tak a awm a, hriat belh duh kan tam dan azirin a lehkhabu hi a ṭul a nih chuan kan chhuah belh leh dawn nia. Chhiartute'n in ṭangkaipui ṭheuh theih nan Lalpa'n malsawm rawh se.

- Upa R Lianchhawna, Lunglei