Written by
Lalchuailova
Museum Curator, Mizoram State Museum

Museum hlutna leh pawimawhna (Museum Week 22nd – 26th February, 2016 pualin)

Sap ṭawnga 'museum' tih hi Latin ṭawng ‘Mouseion’ tih aṭanga lak a ni a, Grik thawnthua an themthiamna pathian Muses puala serhhran hmun emaw biakna hmun sawina a ni. BC 280 daih tawh khan Ptolemy I Soter chuan Alexandria khua-ah finna lam zirna hmun a din hmingah 'Musaeum' tih a lo hmang tawh a ni.

Khawvela museum din hmasak ber nia hriat chu Grik mifing Plato-a’n Athens khuaa a din kha a ni. He thumal Greek ṭawng ‘MOUSEION’ tih aṭanga lak ‘Museum’ awmzia hi ‘thiamthil zirna pathiannu ṭhutna hmun’ tihna a ni. J.F. Dictionary-in a tarlan dan chuan ‘Thil hlui leh mak dahkhawmna in’ tih a ni a. Museum chu mihring finna leh hriatna dahkhawlna hmun a ni a, thil chi hrang hrang awmze nei taka vawnhimna hmun, hrilhfiahna felfai tak nen kawngkal fel taka phochhuahna hmun, zirna hmun ṭha leh rintlak ber a ni.

Hnam nunphung, thiamthil leh rohlu tak tak hriatna atan phei chuan hmun ṭha leh hlu a ni. Museum chu chi hrang hrang a awm a, India rama Museum tam ber hi chu Multipurpose Museum an ni fur a, Mizoram State Museum pawh hi Mizo hnam thil Anthropological/ Ethnological Museum a nih rualin a chi hrang hrang awmna Multipurpose Museum a ni nghal a ni. Museum hlutna leh pawimawhna tlemte lo tarlang leh dawn ila -

1) Hnam thil leh nunphung zirna hmun ṭha ber a ni: Museum chu hnam thil leh nunphung hriatna hnar pawimawh tak a ni a. Chik taka zir duh tan phei chuan zirna hmun ṭha ber a tling. Lehkhabu chuan kan hriat duh chu ziakin min hrilh a, a ziaktu rilru leh hmuh danin a pawlh avangin chhiartu rilru pawh a kaihruai hle ṭhin. Museum erawh chu chutiang a ni lo va, midang hmuh dan leh ngaih dan tel hauh lovin a nih ang anga min chhawp chhuahsaktu a ni. A fiahin a rintlak tawk a. Hnam thil leh nunphung zirchianna hmun ṭha ber, hnam tan rohlu a ni. Mahatma Gandhi chuan, “Centre of public education,” a ti. Ziak leh chhiar thiam lote tan a tak hmuha hriatna tam tak khawl theihna a ni a, zirlai tan pawh an thil zir a tak an hmuh loh tam tak Museum-ah hian an hmu thei a, Non Formal Education Centre pawimawh tak a ni.

2) Museum & History: Hnam a lo puitling tak tak dawn chuan, History ṭha tawk a nei ngei tur a ni. Mizote pawh kan chanchin chiang taka kan chhui theihna min siamsaktu pawimawh ber pakhat chu Museum hi a ni. Museum-a thil awmte hian hman hunlai chanchin min hrilh thei a. Museum hi Source of History pawimawh leh hlu tak a ni.

3) Hnam phuarkhawmtu leh inunauna siamtu a ni: Museum hnathawh ropui tak pakhat chu ram mipui ṭanrual-na a siam hi a ni. Thlahtu bul thuhmun kan nih dan te, hun harsa leh khirh tak tak hmachhawn tlanga hnam ding chhuak kan nihzia te chu Museum aṭangin mipuiten kan chhar chhuakin kan hrethiam a, hnam inunauna leh inpumkhatna a siam ṭhin.

4) Finna in a ni: Museum hi thil hlui vawnṭhatna ni satliah mai lova, hnam thil leh nunzia (cultural activities) tihlanna hmun pawimawh leh chutiang zir mite tana Research Centre pawimawh tak a ni. Hnam thil leh nunzia zirna leh hriat theihna hmun pawimawh tak a nih avangin mithiamte chuan ‘finna in’ (a house of wisdom) tiin leh ‘hnam tana finna khurpui’ (a centre for the wisdom of the nation) ti hialin an vuah a. Tin, Museum hi ‘National Property’ a ni a, kan hnam thil chuai leh mual liam tawha ngaihte chuai lo va an vul rengna hmun, ‘The past is kept alive for the future’ an lo tih chhan, hnam rohlu vawnhimna hmun pawimawh ber a lo ni ta.

5) Hnam chanchin hriatna hnar a ni: Museum chuan min thlahtute khawvel chu fiah takin min chhawp chhuahsak a, pipute khawvelah min chentir hial ṭhin. Hun tam tak kal tawha kan hnam inchhuanna te, kan ropuina te, tun dinhmun kan chuankai theihna kawngte chu a tahtawlin hun hrang hranga changkan dan indawtin fiah takin min kawh hmuh a, mi nung ni lo mah se min nung aiin hnam chanchin a hre ril tak zet a, hnam chanchin hriatna kawngah chuan historian ṭha chungchuang a ni.

6) Hnam finna tarlangtu/ hmasawnna thlentu a ni: Kan hnam thiam thil hlu tak tak te, themthiam dan leh changkan dante Museum chuan min tar chhuahsak a. Hnam finna tarlanna hmun pawimawh tak a ni. Mizo pi leh pute pawh khan tunlai angin khawl leh hmanraw ṭha nei lo mah se tiang, mau leh rua hmangin khawl mawl leh
ṭangkai tak tak an lo siam thiam daih tawh mai a. Heng hmui, herawt leh puanbu hmanga puan zeh chi hrang hrang ropui tak, tunlai khawvelin puan mawi a tihte zinga tel pha ngei tur an siam chhuak thiam te hi a mak a, a ropui tih loh rual a ni lo. Chuvangin, Museum chu ‘nakina kan hnam ropuina tura hmanlai finna min zirtirtu’ hlu tak a ni.

7) Hnam khalh ngiltu leh vawnghimtu a ni: Museum chuan kan hnam nihna ze dik tak fiah takin min pholansak a, kan khawsawk phung, kan duh zawng leh chin dante fiah takin min tarlansak a. Hnam nunphung ‘culture’ hi danglam thei leh ṭhang zel thei chu a ni meuh mai, mahse hnamzia kalsan ṭhaka hnam dang chin dan leh tih dan entawn chu a
ṭha lo va, hnam boral zia a ni. Museum chuan kan nihna dik tak min kawhhmuh a, kan kal dik loh chuan hnam nunphung kalsan lutuk si lo va kan ṭhan theih nan ṭawng si lovin nem takin mipui min hrilh hria a, hnam tan kawng dik leh tlo, zahawm takah min hruai ṭhin.

8) Hnamdangte mithmuha min pholangtu a ni: He khawvel hi khaw khata cheng ‘global village’ ang kan lo ni ta a ni. Hnam kan intlawhpawh takah chuan hnam nunphung inzahsak leh in hriat tawn duhna a lo awm ve mek zel bawk a, hnam ral tur ven nan ṭul pawh a ṭul reng a ni. Chutiang khawvelah chuan Museum chuan kan hnam ai a awh mek a, kan hnam aiawhin a lo chhawn a, an hriat duh ang ang a lo hrilh a, kan hnam chu khawvel hriatah min pho chhuahsak ta mek a ni.

Bible chuan mi thatchhia hnenah “Nang, thatchhe pa, fanghmir tih dan te chhut la, fing rawh” (Thuf. 6:6) tih chu taihmak zirtir nan a kawhhmuh ang deuhin mahni hnam rohlu Museum la hlut mang lo kan awm chuan “Museum en la, fing rawh” tiin kan infuih a ni. Kan hnam thil leh rohlu vawnṭhatna leh tarchhuahna hmun Museum aia hlut tur dang kan hnamin a nei chuang lo. Mizoram State Museum chuan February 22 – 26, 2016 chhung hian mipuite tan a en man awm lova Museum hawn hun Museum Week a hmang leh dawn a. Museum Week rawn hmanga Museum rawn en turin mi zawng zawng kan sawm e.

- Lalchuailova, Museum Curator, Mizoram State Museum