Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 171 : Loch-a leh si monumentum requiris circumspice
Loch-an Aizawl chei nana thing mawi tak tak a phun thu te kan sawi tawh a, tun ṭum chu Loch-a chanchin sawi apianga an sawi lan ve ṭhin, amah an chawimawina thuziak sawi kan tum ang. Kan sawi hmain thupha chawina tur ka nei leh pek a, kar hmasa khan Sub. Pakunga kha C. Hermana pa pa, a pu tia ka ziah sual thu hi U Mala (R. Lalmalsawma) min rawn hrilh hlauh mai a, ka lawm hle mai. Amah Pu Hera hi ka ṭhianpa, kum inthlau hle mah se, thu leh hlaa inkawm reng reng kan ni a, a pa Pakunga hi a pu kan tih palh tlat chu. Chhiartute ngaihdam ka dil e.
Si monumentum requiris circumspice tih hi Aizawl khawpuiah hian a lo intar ve mai a. Webster dictionary chuan, ‘If you seek (his) monument, look around’ tihna a ni a ti a, Mizo ṭawng chuan - A insak ropui i hmuh duh chuan han hawi vel teh, tihna a ni ang chu. He thu hi Latin ṭawng a ni a, London khawpuia biak in ropui tak St. Paul’s Cathedral chhunga Sir Chritopher Wren-a thlan lunga inziak a ni. Ani hi St. Paul’s Cathedral ruahman leh satu Architech a ni a, kum 1666 September thla khan London khawpui a kang chiam mai a, mang khawha khawpui din thar turin Christopher Wren-a hi ruat a ni. Tichuan, London khawpui din thar hna chu a thawk ta a, in tam tak an sa ṭha a, chung zingah chuan biak in 51 sak a enpui a ni. A kutchhuak hmingthang ber chu St. Paul’s Cathedral hi a ni a, Greenwich Observatory hi a sa bawk a, observatory hotuah hian ruat a ni bawk. A thih chuan a insak ropui ber St. Paul’s Cathedral chhungah phum a ni a, he biak in chhunga phum hmasak ber a ni. A thlan lungah chuan kan sawi tak angin Latin ṭawngin, ‘Si menumentum requiris circumspice’ tih hi an ker a ni.
He thu chiah hi Aizawl khawpui lai tak, Assam Rifles hungchhungah hian a intar a. Chutianga a hnathawh ropui tak en tham hnutchhiahtu chu tu dang ni lovin Loch-a a ni a. A thih hnuah amah chawimawina leh hriat reng nana hriatrengna lungphunah a inziak a ni. A thu inziak tak chu hetiang hi a ni a: In memory of Lieutenant Colonel Granville Henry Loch, C.I.E. Late 3rd Goorkha Rifles. Son of William Adam Loch who died in London on 30th December 1929 aged 70 Years. This Officer Commanded the North Lushai Hills M.P. Battalion from 1892 to 1.4.98 and on the amalgamation of the North South Lushai Hills M.P. Battalion He commanded the Lushai Hills M.P. Battalion from 1.4.98 to 25.1.14. Si monumentum requiris cirscumspice.
C.I.E. hi Companion of the Order of the Indian Empire tihna a ni a, British sawrkarin India ram a rawn awp khan mi huaisen, hna thawk ṭha bik chawimawi nana an pek ṭhin a ni. Kum 1878 aṭang khan he chawimawina hi an siam a, India ram British lak aṭanga a indan kum 1947 aṭangin pek chhunzawm a ni ta lo va, kum 2010 aṭang chuan he chawimawina hi an phum bo ta a ni awm e. M.P. tih hi Military Police tih lamtawi a ni a, Mizorama sipaite kha Assam Rifle tia an hming an thlak hma zawng khan Military Police tih an lo ni ṭhin. Loch-a hriatrengna lung hi Assam Rifles hungchhung, Dak Inpui chhak kovah hian an dah ṭhin a. Eng emaw hun lai khan lungphun dahna hi sawnin Lammual luhna gate-pui vei lamah lungphun dangte nen an tlar tawh a ni. Sipai hmun hi 1st Assam Rifles luah reng ṭhin kha battalion hrang hrangin an inluahchhawk a, kumin 2024 hian 2nd Assam Rifles-in an luah mek a ni.
Loch-a hriatrengna lung hi tu phun nge ni kan hre lo va, Assam Rifles lam chu ni ngei awm a ni a. A bula Jemadar Sawichhunga lung chu Assam Regiment-a Mizote phun a ni tih a inziak a, Loch-a lung hi chu a chunga a thu inziak kan tarlan ang hi a ni tawp mai. Eng pawh ni se, a phun hun hi kum 1929 emaw, a hnu lam emaw a ni tih a chiang a, a thih hun a inziah avangin. A phuntu chu Assam Rifles lam an ni ngei ang ti ila a pawm a nuam awm e. Thangliana lung, Tlabunga inphun kha chu a nupui Margaret-i phun a ni a, Loch-a hi chu nupui nei lova ban tlang a ni thung.
Loch-a lung phuntu hian Aizawl a chei dan zawng zawng hriain, kum 1892 aṭanga kum 1897 chhunga sipai in hrang hrang a sak te, Commandant bangla a sak te leh a kutchhuak ropui leh mawi ber Quarter Guard-te hi a hnu zelah miin an hriat reng loh a hlau a. Mizoram mipuiten Loch-a kuthnu ropui tak tak te chu an hriat reng a, amah an zah a, a hming a daih loh nan Sir Christopher Wren-a thlan lunga inziak ang chiah ‘si monumentum requiris circumspice’ tiin an thlaichhiah ve a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kn tum ang.