Written by
- Zodintluanga
Former Minister

SASCI: Mizoram tan crore 100, Arunachal tan crore 49,000, Pride of Hills sum bâwm aṭangin 0.4% chauh kan chang

Kum 2026-27 sum leh pai kum kal mekah sorkar laipui chuan SASCI hnuaia Himalayan region huam chhunga state pakuate tana sum theh chhuahna kalphung thar a duan Pride of Hills hnuaia sum a sem dan a tlangzarh a. Social media hrang hrangah Mizoram state-in sum kan hmuh tlêm falzia kan hmu a, eng nge a chhan tiin a hre lo leh hre lo kan inzâwt sup sup a. Sorkar lai ZPM demna a awm rualin, sorkar lai party chuan sorkar hmasa MNF an dem a, inpuh tawnna a thleng mek a ni.

Thiam ang tawk tawkin sorkar laipuiin Himalayan state-te tana Pride of Hills hnuaia state pakuate tana ₹ 25,000 crore a bithliahte internet leh source awm thei ang ang dapin ka zir ve a. A ni tak a, keini aia state changkang lo zawk leh hnufual zawka kan ngaih Arunachal Pradesh chuan ₹ 4,900 crore an chang a, Nagaland-in ₹ 3,880 crore an chang. Mizoram state assembly budget session neih zawh takah kan state hotupa chuan tih ṭhat lawmman kan dawng awlh awlh a, SASCI chu loan a nih miau avanga kan leiba a tam phah dante a sawi a. A nihphung kan hre fuh lo tlang nge, kan lawmman dawnte ai khan state dangte hian lawmman an lo dawng tam zawk ni? Eng kan ti ta bik nge, state dangte’n crore sang tel teh meuh an dawn theih laia keini state-in za khat lek kan dawng hi? Ngaihtuahna a tithui a, kan Chief Minister sawi dan takin, loan ṭha mi, kum 50 chhunga rulh tur, hmasawnna atana pawimawh em em SASCI-ah heti tak maia state dang kan tluk loh le? A chhan tam tak a awm thei ang. Finance mithiam ka ni lo va, mahse, thiam ang tawka news website te, Mizoram budget kan pharh takte leh Ministry of Finance, Dept. of Expenditure, SASCI Guidelines 2026-27 te kan bih ve hnua ka hmuh dan ka’n tarlang ve ang e.

Utilization Certificate buaina Sorkar laipui a ni emaw, financial institution aṭanga sum dawn emaw, loan-te hi kan hman dan a dik em tih hi sum min hmantirtute hian chiang taka hriat an duh ṭhin. Sum min pêk tawh chin eng ang chiahin nge kan hman tih lantirna Utilisation Certificate (UC) hi a hun takah kan pêk a ngai. Ministry of Finance guidelines aṭanga a lan danin, SASCI sum hmanga project hna thawhte hi instalment vawi hnih zela pek a ni a, second instalment min pek hmain first instalment sumte kha za zela 75 a nihna tur ang taka kan hman a ngai a ni. Chumi sum kan hmanna UC chu kan thehluh zet hnuah instalment ṭum hnihna a dawn theih chauh. Tih dan dang a awm lo!

May 2024 khan SASCI sum kan dawn tawh ₹ 233.36 crore chu a lapse nia sawi a ni a, inhnialnate pawh a awm. A lapse leh lapse loh lama inhnial chiam aia pawimawh ta zawk chu, 75% physical progress UC kha a ni a, hemi kuma second instalment ₹ 700 crore chu sorkar laipui lamin a tichhuak ta lo. He sum hi hman a nih miau loh avangin 75% hna thawh/sum hmanna UC kan nei thei ta lo reng bawk a, instalment dawt leh kan dawng thei ta lo a ni. Ministry of Finance hian a nihna ang tura sum hman loh, sum hman zawh hman loh chu a dawnthleng lam inpeih lo tiin ‘low absorption capacity’ min ti a, a kum leh kan dawn tur thlengin a nghawng a, sum a nihna ang tura hmang hman lo tiin kan dawn tura a lo ruahman sa pawh a titawp daih zel. 2024-a kan dawn phâk tur anga ngaih ₹ 500 crore pawh a chanve velah min tihhniamsak a nih kha! Kumin kum kal mekah Pride of Hills pawn lam, SASCI component aṭang thovin ₹ 1,519 crore kan beisei a, UC leh kan hman dan azirin sum theh chhuaktu sorkar laipui hian min la hrêksak thei cheu a ni tihte kan hriat a ṭûl hle mai. GSDP a pawimawh hle A pawimawh ber chu a tih theih loh a, mahse, state GSDP hi tehfung pakhatah ministry of finance chuan a hmang. Mizoram Gross State Domestic Product (GSDP) original leh revised estimate inbuktâwk lo ta lutuk hi tehfung pakhat a ni a. 2024- 25 chhunga kan original estimate ₹ 48,038 crore (2024-25 BE) chu ₹ 14,034 crore zeta tlahniamin Revised Estimate ₹ 34,003 crore (2024-25 RE) a nih tak avangin kan state economy chu tlahniam zawnga kal anga ngaih theih a ni a. SASCI sum reng reng hi performance linked/chet ṭhat dan azir zela teh a ni si a. State capital expenditure (hmasawnna ruhrel tak tak atana sum hman) pawh a hniam lo thei lo va, fiscal deficit 7.6%-ah kan kai chho zui a. State lian bîk lutuk lova kan ngaih Arunachal Pradesh leh Uttarakhand chu GSDP tehfungah an ṭha ta zawk bawk si a, kan tluk ta lo hle a ni. Level pui kan pha lo Pride of Hills hi sem sem, dam dam a ni ngawt lo va, dil chhuah thiam, hmanna tur neih ṭhat a ngai. E’nge kan ngaih pawimawh tih leh siam ṭhat a, sum chang hmasawnna ruhrel kan nei thei em tih kha a pawimawh a. Chutah tak chuan Arunachal Pradesh leh Nagaland te kan tluk leh ta lo.

Central aṭanga sum hmuh tur kan neih tam berte chu a mamawh ber state-in an dawng tam ngai kher lo, a hmang dik leh a hmang thiam state-te’n an dawng tam mai ṭhin, tih hi politician te, sorkar official-te pawh hian kan hriat thar a, a taka kan kalpui a ngai a ni. Ti ve khanglang ila, kan hun laia sports infrastructure dinna tur sum theihtawp chhuaha kan zawn lai khan football stadium ṭha kha a mamawh ber kan ni bik lo, mahse, dik taka kan han din a, kan sum hmanna a taka a rawn hlawhtlin khan a hnu lamah a dang dil belh leh kha a awlsam sawt mai kha a lo ni. Arunachal Pradesh leh Nagaland te hian an thingtlang khuate hmasawnna ngelnghet zawk an neih theihna turin project an siam ngawrh hle a. SASCI Part II-ah ngat phei chuan Nagaland hian Iconic Projects an tih, an thingtlang khuate tihchangkân dan tur project ṭha tak tak an nei a. Chutiang bawkin Arunachal Pradesh chuan ramri hrûl hmasawnna tur ruahmanna ṭha a nei a, chu chu an chêt ṭhatpui nasa hle a ni. Ṭhenawm state sorkarte hian sawi thiam lam a ni lo va, project ṭha leh SASCI sum pawh luh theihna tura ruhrel, a dawnthleng lo siam rem a pawimawh tih an hria a, Urban Area Act te an lo tifel dîm diam a. Land records atana pawimawh GIS mapping-ah mêl tam takin min lo tlan khalh hman bawk. SASCI Part VIII-ahte phei chuan Meghalaya state sum hai luh nê pawh kan ek ta lo a ni. K-Deposit culture Tumah dem ka tum lo va, mahse, kan sum hman zawh loh, kan hman hman loh, a lapse loh nana K Deposit-a dah anga kan siam rem ṭhin hi Union Finance Ministry hian a hre lo hauh lo, a duh loh em em a ni a. Hetianga la tih ching state-te pawh ti lo turin a nawr na hle. Hei hi state ṭhanmawhbâwk pakhat a ni. SASCI sumte hi a dawn satliaha kan dawn ni lovin, sawi tawh angin performance based an ni a, lo tih lapse thiang a ni lo. A tlai laklawh chuan khami project mai khan a tuar lo va, kan la dawn belh leh tur thlengin a tuar a ni. Kum 2021-22 a Rural Local Bodies Grant-te pawh kan la tifel lo va, hetiang sum hman dan leh hman zawh loh awm hian SASCI tehfungah min hnungtawlhtir zel bawk. 2025-26 Mizoram budget-a kan hmuh danin ₹ 60.19 crore zet chu K deposit-ah kan dah niin a lang a; Chief Minister pawhin a budget speech-ah K Deposit-a sum dah loh hram kan tum tihte a sawi a, hmasawnna lam kan hawi ve zel turah ngai ila. BJP pawi kan sawi em? 2023 inthlan dawn khan BJP leh ZPM te han sawi zawm deuh mai te kha an awm a, finfiahna awm chiah a ni lem lo. Zêldin thu bâwlin han bâwl ta ila. Lo inzawm ni ta se la, ZPM hian sorkarna an chan hnuah sorkar laipui kalphung thlawp loh a nei ve nual a, sorkar laipuiin India leh Myanmar ramri hung a tum chu langsar takin ZPM hian a dodal si a, anni lam lungawi lo hian sum zawngin min rawn hrek te a ni thei ang em? Zawhna awm thei, a chhanna tute emaw chauhvin an hriat a ni ngei ang le.

Siam thar lehna SASCI hnuaia Pride of Hills hi a vàn tla chàn ngawt chi a ni lo va, sum hmanna tur ṭha tak nena a inchuha inchuh ngaite pawh ti ila kan sawi sual kher lo vang. Kan project neihte kan tihhlawhtlin thuai thuai loh chuan tehfungah kan hniam zel dawn tih a chiang. India hmarchhak state ve bawk Arunachal Pradesh leh Nagaland te chuan project ṭha tak tak nen, land acquisition fel sa diamin Pride of Hills khurpui thâl tumin an liam thla a. Keini state erawh Saansad Adarsh Gram Yojona (SAGY) hnuaia project 80 ngawt kan tihlamzuih zawk hlauh a; SASCI hrisel tak kan neih theihna tura hrikpui an ni. Kan Chief Minister leh Finance Minister ni bawk chuan Mizoram budget 2026- 27 ah ‘fiscal consolidation’ a thupui lian hle a, a âwm viau. Kan Debt-to-GSDP ratio hi mithiamte chuan 43.56% vel bawr niin an sawi a, kan sum dinhmun hi ICU-ah a awm mek a, a sen a kâwk a tih ngam. Leiba neih tlem hi a ṭhat rual rualin, leiba tihtlêm kan thupui ber laia kan sum harsatna sukiang tura thawh chhuah lam kan hlamchhiah leh si chuan Pride of Hills khurpui hi thâl ve a harsa khawp ang le. Arunachal Pradesh emaw, Nagaland state emaw te tluk emaw, an hmuh ang hmu chho ve tur chuan Mizoram hian UC backlog/UC a hun taka pek a ngai a. 2025-26 financial year-a ₹ 865.75 crore SASCI hnuaia kan dawnte kha dik tak leh a hun tiam chhunga kan hman a, 100% UC kan thehluh a ngai a ni. Chumi piah lamah SASCI-in a ngaih pawimawh em em land record digitization leh urban planning mumal tak kan neih a ṭûl hle. Sum indaih lohna leh economy lama harsatna kan neih chhuanlama siam lo va, project ṭha leh capital expenditure mumal zawk, sum chang thei hmasawnna ruhrel kan siam a pawimawh hle ang.

Pride of Hills

State Crore

Arunachal Pradesh ₹ 4,900

Himachal Pradesh ₹ 3,920

Nagaland ₹ 3,880

Uttarakhand ₹ 3,460

Tripura ₹ 3,450

Manipur ₹ 2,400

Meghalaya ₹ 2,070

Sikkim ₹ 820

Mizoram ₹ 100


- Zodintluanga, Former Minister