KAN RAMIN ISUA A MAMAWH

Chanchin Ṭha ziaktu Johana chuan Isua chu thim zinga eng lo eng a ni tih min hrilh a. A lo kal hun laia Judai ram dinhmun thim dan chu hetiang a ni: Davida thlah aṭanga lal inthlah chhawng lalna chu tihtawp niin an ramah lalna an chang lo lova. Rom sawrkar Grik lalram rawn hnehtute thuhnuaiah an awm a. Jerusalema roreltu chu Rom sawrkar aiawha lal a ni a. Rom Sawrkar aiawh nihna pawh chu an chang zo lo va. Hetih hun laia Rom sawrkar aiawhtu Jerusalema lal chu Heroda (Herod the great) an tih chu a ni. Heroda chuan Juda rim namna reng a nei lo, an thlahtu Jakoba phirpui Essauva thlah a ni a. Essauva thlahte hi Juda hote haw em emtu an ni a, an lalna pawh hi Juda miin an laksak leh ang tih an hlau em em a ni. 

Chuvangin Judatge lal tur apiang an tih chu thah ngei tumin nausen a rawt. Essauva thlahte hi Edom ram Israel ram chhim lama awm an ni a. An ram hi an pu Isaka pek a ni. Israel hote Mosia hruaia Aigupta aṭanga Kanan ram pana an kalkawngah Kanan ram lut turin Edom ram (Esauva thlahte ram) hi kal tlang a ngai a. Mosian palai tirin an ram kal tlang a dil a, an phal lo. Chumi avang chuan an kal kual vak a ngai ta a nih kha (Numbers 20: 14-21). Babulon-in Jerusalem a laka, a tihchhiat lai pawhin diriam takin tichim rawh u, tichim rawh u, a lungphum nen lam khan tihchimsak rawh u tiin an lo au khum a ni (Sam 137: 7). 

Vantlang nun thuah Rom sawrkarin an awp hmaa lo awptu Grik mite nunin a hneh em em a. Chu chuan an sakhaw lam nun leh an culture thlengin a tihdanglamsak a. Ṭawng thuah pawh sawrkar hna thawk hna atan chuan Grik ṭawng thiam a pawimawh hle a. Rom sawrkar aiawha an chunga roreltu Heroda lah chu Grik mite nun leh kalphung ngaisang em emtu a ni a. An Juda mi tha deuh hote lah Grik kalphung atan an inhawng zau em em bawk si a. Hmar lama Galili dil pawh chu Grik khua sawm laiin an hual a. Judate chuan Aramaik ṭawng an hmang a, chumi hrulah chuan an Juda ṭawng chu a la nung ve hram hram a. 

Ei leh bar khawsakna lam thuah hnam dang ram neitu (ram zau pui pui nei) an awm a. Chung mite chuan an ei leh bar khawsakna chu an thunun tlat a, ram te tak te te neite chungah chhiah an laksak sang em em a, chuvangin an tan chet ngaihna a awm lo, an ram chu ram neitu mi hausa hnenah chuan an hralh leh mai ṭhin a ni. Chuvangin, thingtlang loneitu an tih ṭhinte kha mi ram neih hawhtu an chang ta zel mai a ni. Khawpui nun leh thingtlang nun a inthlau em em a, khawpuiah chuan mipui 10-15% chauh an cheng a. Sawrkar chuan Rom mi tlemte leh an hmanrua chhiahkhawntute chauh a tihausa a. Thingtlang lam development eng mah a awm lo va, chu chauh ni lovin an lakah chhiah an phut sang em em zawk a. Chuvang chuan mi tam tak khawpuiah ei zawngin an lut a. Sawrkar chuan khawpui thar an dinin building lianpui pui an sa a, heng te hian thingtlang mite tan inhlawhna a siamsak angin a lang a, mahse chung chu an tax chawiah a kal zo leh ṭhin si. Heng ang dinhmun hian ram chhungah suam hmang rual tam tak a siam chhuak a. 

Hetiang hun thim taka an awm lai hian khawvel Eng, Isua chu lo kalin, Eng chu thim zingah a lo eng a, thimin chu chu a hre si lo. Tunlai kan ram dinhmun hi a ang awm hle mai. Thingtlang lam retheihnain a tuam a, tih tak zeta ngaihsaktu tumah an awm lo. Khawpuiah ei zawngin an tleh lut hum hum a, chumi avang chuan mi rethei in sak a ngai a. Khawpui leh thingtlang ang khat rengin HIV/Aids hrikin min run a. HIV/Aids pai avangin natna dang dotu a chak lova, thihnain kan ram a tuam dul dul a. Aizawl veng tinin kumin chu kan thi tam kan ti vek a. Kum 50 hnuai lama thi kan ngah em em a, a bikin mipa inthlah chhawnna thila a chi kengtu zawk kan thi tam lehnghal a. Kan hmeichhiateah hian tuten nge chi rawn phum ta ang le aw! 

Kan doctor-ten HIV/Aids vei avanga thi tih an hriat reng pawh an sawi chhuak ngam si lo va. Kan thih chhan chu natna dang hlir puh a ni. Ei ruk chu dan pangngai emaw tih mai tur a ni a; chu chuan a ruka mahni thiamlohna, rilru nguaina (depression) natnaah a hruailut leh si. Mi retheite ram chu mi hausain an lei zel a. In leh lo nei lo kan pung tulh tulh a, khawlaiah kut dawh leh mi bum tur zawnga vak kan ngah tulh tulh bawk. Nula tlangval ṭhalai khawlai kawngsir kil deuh apiangah zah pawh dawn lovin an kun ngawih ngawih a. A khat tawkin mitthi ruang kan chhar. Ram development hna chu mi hausa leh roreltute tana remchang tur zawng zela her rem niin a lang a. Kan kawng thar siamte chu mi hausa te huan kalna tur remchang ngaihtuaha siam ni hialten sawi a ni bawk. Sex lamah kan sang em em a, kan daivel te chu kan tal bel tlel tlul a, thihnaa min run theihna tura Aids tipungtu chu heng te hi ni ngei tur a ni. 

Ruih theih thilah kan tuihal a, force ho uniform nei pawhin an uniform pawh an zah zo lo, an ruihpui bawk bawk a, duty lai pawh kan sawi thei tawh lo, inhau tur bik an awm ta lo em ni tih a awl. Ngawl vei enkawlna chu khawi laia mi pawh nise a lun em em vek mai. Kan kam a hlei em em a, hmuam theih leh zuk theih zawng zawng kan zuin ka hmum a, ṭhial theih zawng zawng kan ṭhial ta emaw tih mai tur a ni. A chang chuan ka sual chung pawh hian min lawm tih hla te hian min fuih pawrh em ni aw ka ti hial ṭhin. 

Kohhran lam nise kan ṭhahnem­ngaihnain kan ringtu nun a ei zo va. Kan chawhluiah Isua a tel tih hriatna tura buhfai ṭham an lo siamte chu intihsiak nan kan hmang a. Kan chhungkua pawhin kan ei duh loh thlengin a bag bagin kan thawh an ti, leh lamah kan faten kan chawhlui hi Isuan min kilpui a ni tih hriat nan an hmang ta reng reng si lo. Ei leh inah chin tawk ngaihtuah lova sa ei thei nihte kan uanpui a, ui sa leh sa tawp deuh dang eite hi kan inti ei em em a, uan angah kan neih zel a, zu nena hmeh kher turah kan ngai zel bawk. 

Incheinaah kan nalh em em a, tlema chuar deuh pawh kan ngaih theih lohva thawmhnaw thar kan neih zur zut laiin mi hmaa kuhva ei sen huamna ka mei khu-a ur vut vut chunga mi biak chu a mawi lo kan ti phal reng reng lo. Pan hnaha chinai tat a, pawt thla ṭhena hmawm zoh va ṭhial nuau nuau chungin min han bia a, in zah loh vanga lo ngaih mai pawh awl tak a ni. Tirhkoh Paula’n inthawina nung leh thianghlim leh Pathian lawm tlak taksa ngei hlan tura min tih laiin Lalpa tana kan taksa hlante hi lawm tlak an ni ang em maw chu aw! 

Kan zoram khawvel hian Isua ava mamawh em! Palestina ram Bethlehema piang Isua kha kan zoramah ngei hian lo piang se la, mi tin thinlung hi Bethlehem lo ni se. Khaw tin, veng tin leh chhung tin hi Galilee bial anga par vul, tisa leh thlarau damna puanna in lo ni se. Kan rit phurhna nghawngkawl, min sawisatu Aids, drugs leh ruih theih thil tin rengte hi tih tihtliahin lo awm ve se ka va ti em! thihna avanga kan lungngaih mittuite tihtlemin lo awm se, min sawisatu cancer natna te hi tihtlawmin awm mai teh sela aw! 

Aw! kan ram hian Isua Bethlehema piang, khawvel damna chu ava mamawh tak em! Sodom leh Gomorah tan Abraham-an ban a phar a, Lalpa zahngaihna chuan mi sualte zingah mi felte tihboral a duh lo chauh ni lovin mi fel sawm chauh pawh awm se Sodom leh Gomorah khawpui chu chung mi felte avang chuan zuah a inhuam hial a. Ava pawi em mi fel sawm pawh an lo awm si lo. 

Kan zoram tana ban phartu, Lalpa hrem rih lo teh theih tawp kan han chhuah rih ang e titu mi fel tlemte avangin Lalpan min zuah rih a ni mai ang em? Zoram mipuite hian i ngaihtuah chiang teh ang, mahni theihna hmun ṭheuhah theihtawpin i ṭang teh ang u. Lalpa tana tlangau an tam tawk lo deuh a ni lo maw? Kumin Kristmas-ah hian Isua chu kan thinlungah, kan chhungkuaah, kan ramah hian lo piang ngei teh se. 

- Commissioner Lalkiamlova