BRITISH HNUAIA KAN AWM LAIA KAN RAMRI

1. RAMRI 1-NA, 1850 RAMRI
1849 khan Sentlang lal Ngura chuan Silchar bula Seipuia khua a run a. Sapho chuan Seipuia khua chu an ram chhunga an ngaih avangin, a kum leh 1850 chuan Capt. Lister-a ho chu phuba la turin Sentlangah an kal a, khua an halsak a, buhbal tam tak a kang ral a. Lt. Governor, Bengal chuan Mizote nena indo chu ṭha a tih loh avangin, Mizo lalte nena inremna siam turin Capt. Lister-a chu a tir a. (Vide letter No 244, dt 21.2.1850). Mizo lal Suakpuilala leh a Upate chu ni 16-18 December, 1850 chuan inbe turin Silchar-ah an chah thla a, Sauitanin inremna an siam ta a. 

He inremnaah hian Seipuia khua chu Bristish ram chhungah rin lutin a bak zawng chu Mizo lalte chanah dah a ni. Hei hi ramri hmasa ber a ni a, Suakpuilala nena sauitanna an tih ṭhin chu a ni a, Ronphari an ti bawk - chu chu 'Petrol Line' tihna a ni. Chu ramri chinah chuan sapho chuan sipaite an dah a, hun engemaw chen chu inrem takin an awm ta a. Hei hi ramri hmasa ber leh zau ber a ni. 

2. RAMRI 2-NA, 1867 RAMRI
Kum 17 lai inrem taka an awm hnuah, sapho chuan ramri bawhchhiain, Tuirial leh Tlawng dungah te, Dwarbandh tlangdungah te thingpui huan an rawn siam belh ta vak mai a. Capt. Steward, Cachar Superintendent hnena an lungawi loh thu thlen turin, January 1865 ah, Vanpuiliana'n a Upate a tir a. Capt. Steward chuan thingpui huan chu Mizote tan pawha ṭha tur a nih thu sawiin lo hmin a tum a, mahse Mizote chu an lungawi zo chuang lo. Sorkar laipui lam pawhin Capt. Steward-a thiltih chu an pawmpui lo va, an zilh nghe nghe a. British sorkar chuan Lushai Territory chhunga thingpui huan siam belh chu a khap ta nghe nghe a ni. 

Amaherawhchu, an thingpui huan lo siam laklawh tawhte chu Sapho chuan an ram chhunga rin luh an duh ta tlat a. Chung thingpui huan siamna ramte chu an ram chhunga rin lut turin 1867 khan ramri chu an siam ta tho va. Hei hian Mizote rilruah hlauhthawnna leh sapho rinhlelhna lian tak a pe zui ta a ni. 

3. RAMRI 3-NA, 1870 RAMRI
Chutianga ngaihṭhalo taka Mizote an awm tawh nak alai chuan, ni 12-9-1870 khan, Lt. Governor of Bengal chuan ramri thar a siam leh ta mai a. He ramri hian Mizoram chhung thuk tak a rawn lut a, Rengtetlang a tan tlang hial a ni. Hei hian Mizote chu nasa takin a tithinur ta a. Sorkar laipui lam pawhin Bengal Lt. Governor thiltih dan chu dik an tihpui lo va. Mizo lalte nena inbe rem turin Cachar District Officer, Edgar-a chu tirh a ni ta a. January 1871 ah Edgar-a chu Suakpuilala hmu turin a kal a. A kalna khua hi hriat chian chiah a ni lo va, Hriphaw khua hi a nih rin a ni. 

Mizo lalte tumahin Edgar-a chu an lo hmu duh lo va. Suakpuilala lema chang mi pakhat nen Edgar-a chuan Inremna ‘Sunnud’ a siampui ta mai a. Hei hi Mizo Lalten an duh lo em em a, an inbiak lai ngei pawhin Mizoten Vai an run reng a ni. Hei hi Suakpuilala lemchang nena inremna a nih avangin Mizo Lalte chuan an pawm lo va, chuvangin, Suakpuilala sauitanna tia an sawi ṭhin hi a dik lo. 

He ramri hi an duh loh avangin 1871 kum tirah chuan Mizo Lalte chu thlur thumah insiamin, Tuirial dung te, Tlawng dung leh Duarband tlang dungah te vai run beihpui an thlak ta a. An huat ber chu thingpui huan a nih avangin, Alexandrapur Tea Garden pawh runin Mary Winchester chu salah an man a. Ainerkhalhah mi 23 thatin mi 37 salah an man a. Sylhet lamah Cochenpara khua runin mi 20 an that a. Monierkhal thingpui huan runin mi 6 an that a, Mizo Pasalṭha 57 lai an thi ve bawk. Nudigram-ah mi 11 thatin salah 3 an man a, Mizo Pasalṭha 25 an thi bawk. Dik lo taka an ram chhuhsak tumtu laka kan Pasalṭhate chetdan hi a fakawm hle a ni. 

Indona a nasat tak zel avangin, British Sorkar chuan 1871-72 khan operation lian tak a siam ta a, vai lian 1 na kan tih kha a lo thleng ta a ni.

4. RAMRI 4 NA, 1875 RAMRI
Sap ho chuan Mizo Pasalṭhate chu an tukdawl thei mai bik loh avangin, 1870 ramri chu paihin, ramri 2 na 1867 zulzui deuhin, 1875 ah ramri an siam ṭha ta nge nge a. Hei hi Mizo Lalte pawhin an pawmpui International Boundary tun thlenga Party tinin kan ramri atana kan pawm tlan chu a ni. Hemi hnu lam, 1904 leh 1912 District Boundary leh Inner Line 1933 te hi chu British hnuaia kan awm tawh hnu a nih avangin sawi thleng tawh lo mai ila.