MIZO SIKUL
Khawvéla zirna lama mi thiamte chuan zirna bul ṭanna páwl hniam lamah chuan mahni pianpui ṭawng ngeia lehkha zir hi a ṭha ber an ti vek mai. Education Reforms Commission, Mizoram din a nih khân member-ah min rawn ruat ve a. Khatih laia kan hruaitute vai mi thiam pathum - Prof. A.K. Sharma, Prof. G.L.Arora leh Prof. Ved Prakash-te pawh khân an sawi uar tak chu pàwl hniam Class I - VIII-ah chuan mahni pianpui ṭawng ngeia lehkha zir a ṭha ber an ti. Mizo zínga Professor pakhat pawhin he thû hi a sawi ngun hle.
Education Reforms Commission, Mizoramin rawtna a siamah khân pâwl hniam Class I - VIII-ah chuan mahni pianpui ṭawnga zir tùr tih a ni a (Report of the Education Reforms Commission, Mizoram, 2010:187). Class IX aṭangin English chu zirna ṭawngah hman tùr a ni. Zirtírtu zíngah English thiam indaihnaah chuan Class VI aṭang pawhin English chu zirna ṭawngah hman theih a ni ang. Hetianga pianpui ṭawng chu zirna atân hman tùr tih avàng hian English zir loh tùr tihna a ni lo.
Pathian thû zirtírtûah kum 20 dáwn lai ka thawh chhúng khán zirlai zínga sáp ṭawng thiam chuan a tih ṭhat duh chuan sáp ṭawng thiam lo ai chuan thil a man chak tih chu ka hre chiang khawp mai a. Chutiang chu ni mah se, sáp ṭawng thiam takte kha a ti ṭha ber ber an ni chuang lo. An taihmák leh taihmák lohah a innghat thui hle a; tih tak zeta miin a zir chuan sáp ṭawng an thiam lutuk lo a nih pawhin an ti ṭha thei viau tho. Khawchhak lam Chinese leh Korean-ho khi sáp ṭawng an thiam vak bík lo; mahse Cambridge leh Oxford University-ah pawh sáp ṭawng thiam mang lo chungin ṭha takin an zir chhuak thei. Cambridge University-a ka zirpui pakhat German tlangvál Joachim pawh khán sáp ṭawng a thiam lo hle; mahse zirnaah chuan ti ṭha tak a ni tho.
Mizo Professor pakhat thusawi ka theihnghilh theih loh chu, “Mahni ṭawng aiin ṭawng dang hi thiam záwk loh tùr, mahni ṭawng hi thiam ber tùr,” a tih hi a ni. Mahni ṭawng aia hnam dang ṭawng kan thiam záwk chuan mahni hnam nihna pawh hloh ṭhen deuh a lo awlsam dáwn khawp mai! Chuvàng chuan Mizote chuan English, Hindi, French, German, Russian, etc., kan thiam a nih pawhin mahni hnam ṭawng Mizo hi kan thiam ber tùr a ni. Tûnlai ṭhangthar zíngah mahni pianpui ṭawng thiam mûmal mang lo an awm ta nawk mai hi nû leh pate thiam loh leh mualphona a tling.
Tûnah chuan naupang chauh ni loin ṭhalai zíngah Mizo ṭawng lam dik thiam lo an tam ta viau mai pawh hi ngaihtuah chian ngai tak a ni. Kan ṭawng kan thiam ṭhat loh chuan kan hnam nihna thlengin kan hloh ṭhen ṭan tihna a ni. Mizo hnam hi ding chhuak zél tùra kan duh chuan kan ṭawng hi kan thiam ṭhat hle a ngai. Ṭawng thei satliah ringawt ni loin, ṭawng dik, hman dàn dik, lam dàn dik, ziah dàn dik hriat a ngai. Tûnah hian politician, officer lian, Pastor leh Kohhran Upate thleng pawhin Mizo ṭawng hman dànah kan duhtui lo viau hlawm a; ziah dànah phei chuan ziah zawm leh zawm loh tùrah thiam lo ngial ngial an tam hle. Chanchinbûah mi ṭhahnemngai leh duhtui deuhten Mizo ṭawng hman dàn dik an ziak fo a; mahse hmang dik lote hian inzir nân hman kan tum lo a, hmasáwnna hmuh tùr a awm lo hle.
Kum 2019 Mizoram Synod Inkhâwmpuiah khán Presbytery 7 aṭanga thu lût ‘Mizo ṭawng humhalh, vawn him leh hman uar’ rawtna chu a ngaihtuah a; Synod Executive Committee (SEC) bawh zui tùra dah a ni a; SEC bawh zui dàn chu kan la hmu chhawm tùrah ngai ila. Mizo ṭawng humhalhna tùra thil pawimawh tak pakhat chu Indian Constitution Eighth Schedule-a telh a ni ang; chutiang tùr chuan Mizoram sawrkar pawh hian chak takin nawr sela. Tûnah hian Khasi-hote khuan an nawr mék a. Mizoram pawh hian chak taka kan nawr a ngai; kohhranhote pawhin âw kan chhuah a ngai ang. Chu bákah chuan Mizoram sawrkar hian Mizo Language Development Board din thuai se a ṭha ang. Tûnah hian sawrkar hmasa din Mizo Language Committee (MLC) chu a awm ngei mai a; ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ (Revised & Enlarged, Third Edition, 2016) pawh a ti chhuak tawh a. Amaherawhchu MLC hian hna thawk tak tak tùrin mal din a nih loh avàngin a chak táwk thei lo; mi panga bei ang chauh a ni.
Mizo ṭawng hman uar kan tih hian sâp ṭawng emaw ṭawng dang emaw Mizo ṭawng ang maia kan hman ṭhante hi bànsan vek tùr tihna a ni lo. Kan ni tin ṭawngah leh thû kan sawinaahte hian a bík takin sâp ṭawng kan telh tam mah mah ṭhin a. Zonet-ah hian nu pakhatin thil siam dàn a entír paha a thusawiah chuan minute 5 chhûngin sâp ṭawng thumal 25 a hmang hman a; ṭhenkhat phei chu vawi hnih vawi thum a hmang nawn nghe nghe. Sâp ṭawng thumal a hman tam záwk chu Mizo ṭawnga awlsam taka sawi theih vek a ni.
Mizoram sawrkar chuan tûn hmaa missionary-te lo din Sikulpui leh Sikul Sen chu Mizoram Synod hnénah nikum khán a hlàn lét leh ta a; a hlan lét lehna thuthlungah chuan zirna sikul din chhunzawmna tùra tih a ni. Kum 2019 Synod chuan Sikulpui leh Sikul Sen chu Class VIII thlenga Mizo ṭawnga zirna, mipa sikul ni tùrin a pawm a; SEC bawh zui tùrin dah a ni a. SEC chuan kumin April thlaa sikul hawn huna ṭan hman tùra bawh zui tùrin Synod Education Board kutah mawhphurhna a hlàn a. Sikul hmingah pawh Sikulpui tih tùra rèl fel tawh a ni.
Mizoramah a thei apiangin English Medium School din kan intihhmuh a; kohhran pawh kan bãng chuang lo. Chutih laia Mizoram Synod-in Sikulpui chu mipa sikul, Mizo ṭawnga zirna hmun tùra a buatsaih tùr hi a làwmawm takzet a ni. Mizoram Synod hian hmeichhe sikul PC Girls’ School a nei sa a. He School hi Synod inkhâwmpuiah English medium school-a leh rawtna a lo lût tawh a; mahse tûn thlenga hmeichhe sikul a la ni zêl hi thil làwmawm tak a ni.
Sikulpui chu mipa sikula din a nih dâwn avàng hian English an zir dáwn lo tihna a ni lo; English an thiam ve tho nân zirtírtu thiam tak rawih an ni ang. Amaherawhchu, mi thiamte sawi ṭhin anga mahni pianpui ṭawng ngeia Mizo mipa naupangin lehkha an han zir leh thei tùr hi thil làwmawm a ni. Nû leh pate pawhin Sikulpuia an fate luhtír hi an hreh tùr a ni lo. Mipa sikul ṭha tak, Mizo ṭawng pawh thiam
ṭha ngei tùra zirna hmun, mahni pianpui ṭawng ngeia thil an ngaihtuah theihna tùr hmun a ni dáwn a. Sakhuana lamah pawh hmeichhe sikul kan neih sâ ang bawka uluk taka zirtír an ni ang. Kut themthiamna lamah pawh hmeichhe sikul ang deuh bawka anmahni phák táwk zéla zirtír an ni tùrah ngai ila. Sikulpui chu a tìra a neitu dik tak hnéna a lo lét leh ta hi a làwmawm a; Mizorama mahni pianpui ṭawng ngeia zirna bul ṭanna hmun hlawhtling tak a nih ngei beisei ila. Mi dang tân pawh Mizo sikul din ṭhatzia tihhmuhtu ni thei sela, thil duhawm tak a ni ang.