Novel Coronavirus : Eng tak nge a nih?
China rama Wuhan city aṭanga hmuhchhuah, China bakah ramdang eng emaw zata darh tawh, novel coronavirus leng vangin nimin thleng khan mi 132 an thi tawh a, hri kai zat hi 9,000 an chuang tawh nia sawi a ni bawk.
Hri leng vanga thi hi China ram chhunga mi vek an ni a, hri vei hmuhchhuah tam ber pawh hi Hubei provice ami an ni.
Novel Coronavirus (2019-noCoV)
He hri leng mek hi Hubei province khawpui, Wuhan-a seafood market-ah January 7 khan ramsa zawrhna hmun aṭanga hmuhchhuah ṭan a ni. He hrileng hi coronavirus chi khat, a hmaa la hmuh ngai loh a nih avangin 2019 Novel Coronavirus, 2019-noCoV tih a ni.
A hmain he hri hi hmuh a la nih loh avangin a venna, vaccine pawh a la awm lo. Hri lo chhuahna, a kai dan, a darh dan, inven dan leh enkawl dan chungchang pawh hriat tur a la tam lo. Mahse he hri leng mek hi mihring leh mihringah a inkaichhawn theih tih erawh a chiang tawh a ni.
A lanchhuah dan
World Health Organisation-in a tarlan danin, he hri veite taksaa a lanchhuah dan chu khawsik, khuh, thawchham leh thawk lama harsatna te a ni. A nasa deuhah chuan pneumonia a thlen thei a, kal ṭha lo leh thihna thleng pawhin a thlen thei a ni.
Novel coronavirus veite taksaa a lanchhuah hun tak hi a la hriatchian loh. Expert ṭhenkhat chuan ni 10-14 inkar velah a langchhuak niin an sawi a, mahse a lanchhuah hma pawhin midangah an kaichhawn thei tho nia sawi a ni bawk.
Khawi aṭanga lo chhuak nge?
Chinese health authority-te chuan he hri lo chhuah ṭanna tak hriat tumin an bei mek. Wuhan-a seafood market-a ramsa zawrhna hmun aṭangin hmuhchhuah nia sawi a ni a, hei vang hian WHO chuan ramsa chu a hri lo chhuah
ṭanna a ni thei tih a sawi. Chinese scientist-te chuan rul - Chinese krait leh cobra-te chu he hri leng mek lo chhuah ṭanna a nih an ring.
Eng ang taka hlauhawm nge?
Expert-te chuan novel coronovirus leng mek hi coronavirus dang, SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) leh MERS (Middle East Respiratory Syndrome) te ang ema hlauhawm ni loin an sawi. SARS hi China rama hmuhchhuah tho niin, kum 2002-03 khan a leng a, ram hrang hrangah darhin he hri leng vanga thi hi mi 800 dawn an tling a ni. MERS pawh kha darh zau lutuk lo mah se, a hri vei mi pathuma zinga pakhat zelin an thihpui a ni.
Novel coronavirus vei, hriat chhuah tawh zinga eng emaw zat chu enkawl dam an ni tawh. University Malaya of Tropical Infectious Diseases Research and Education Centre (TIDREC) director Professor Dr Sazaly Abu Bakar chuan he hri leng vanga thi hi SARS leh MERS nena khaikhin chuan a percent a hniam a, hei vang hian hri vei tam ber hian ṭhatchhuahna chance sang tak an nei a ni, a ti.
Eng engin nge mithiamte'n hma an lak?
Hri leng mek danna, vaccine hi a la awm lo a, researcher-ten vaccine siam tum hian hma an la mek. China thuneitute chuan hri an hmuhchhuahna, Wuhan leh Hubei province-a khawpui dang eng emaw zat chu hri darh zel tur venna kawng khat atan an khar. Hei hian mihring maktaduai 56 vel zet a nghawng a ni.
Ram hrang hrangten China ram aṭanga lutte chu an ram airport-ah coronavirus screening an lo neih sak a, ram ṭhenkhat chuan Wuhan khua aṭanga an mi leh sate hruaichhuah tumin hma an la mek.
W H O Thla a la phang lo
WHO chuan novel coronavirus leng mek chu nitin a kai pun belh zel mah se, khawvel pum huapa health emergency puanna turah a la ngai lo. WHO chief Tedros Adhanom Ghebreyesus chuan China tan chuan emergency ni tawh mah se, khawvel huap erawh chuan health emergency puan a la ngai lo nia an ngaih thu a sawi.
WHO hian kum 2005 aṭang khan hri leng vangin global health emergency hi ṭum nga a lo puang tawh. Kum 2009-ah swine flu leng vangin a puang a, 2014-ah polio vangin, 2014-ah vek Ebola leng vangin a puang nawn. Kum 2016-ah Zika vang leh, 2019-ah Ebola vang bawkin global health emergency hi a lo puang tawh a ni.
Inven dan tur
Hri leng mek inkaidarh theih dan chiang taka sawi theih la ni lo mah se, thuneituten a invenna tura thurawn an pekah kut fai taka dah a, sahbon hmanga silfai zel turin an ti. Hahchhiau leh khuh pawhin hnar leh ka te puan emaw, tissue emaw hmanga hup a, hengte hi bawlhhlawh bawmah paih zel tura tih a ni bawk. Hritlang leh khuh neite hnaih lutuk lo tur te, ei tur a bikin sa leh artuite chu hmin ṭha taka chhum tura tiin, ramsa leh farm-a ran vulhte hnaih lo turin an ti bawk.